आज सिरहाने। उपन्यास। उपहार। कहानियाँ। कला दीर्घा। कविताएँ। गौरवगाथा। पुराने अंक
नगरनामा। रचना प्रसंग। पर्व-पंचांग। घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व। प्रकृति
पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक। विज्ञान वार्ता। विशेषांक। हिंदी लिंक
साहित्य संगम। संस्मरण। साहित्य समाचार। साहित्यिक निबंध। स्वास्थ्य। हास्य व्यंग्य

ramaavatarcairt

'ramaavatarcairt' kI maUlakqaa ka AaQaar yaVip vaalmaIik kRt ramaayaNa hO¸ tqaaip kqaasaU~ kao kiva nao ApnaI p`itBaa AaOr dRiYT ko Anau$p Zalanao ka saMudr p`yaasa ikyaa hO. k[- sqaanaaoM pr kavyakar nao kqaa–saMyaaojana maoM iknhIM naUtna ³ivalaxaNa Aqavaa maaOilak´ maanyataAaoM kI ]d\GaaoYaNaa kI hO. saIta–janma ko saMbaMQa maoM kiva kI maanyata yah hO ik saIta¸ drAsala¸ ravaNa–maMdaodrI kI pu~I qaI. maMdaodrI ek APsara qaI¸ ijasakI SaadI ravaNa sao hu[- qaI. ]nako ek pu~I hu[-M¸ ijasao jyaaoitiYayaaoM nao ravaNakula ko ilae Gaatk batayaa. flasva$p maMdaodrI ]sako janma laoto hI¸ Apnao pit ravaNa kao batae ibanaa¸ ]sao ek saMdUk maoM baMd kr nadI maoM baha dotI hOM. baad maoM rajaa janak ya& kI tOyaarI ko daOrana nadI iknaaro ]sao pakr kRtkR%ya hao ]zto hOM. tBaI laMka maoM Ap)t saIta kao doKkr maMdaodrI vaa%salyaaiQa@ya sao ivaBaaor hao ]ztI hO –

tuijana tima kaOiC @yaqa haqa lalanaaovana
gaomaca kaOila yaOila laobana laaOila @yaqa saaovauna
bauiCva tsa maaija maa maajauk mauSauk Aava
labana yaOila Csa babana daOd zIMica tsa d`ava. ³pR•145´
³tba ]sa maMdaodrI nao ]sao gaaod maoM ]zakr Jaulaayaa tqaa panaI maoM foMkI ]sa saIta kao puna: pakr Apnao AMk maoM saulaayaa. Aha¸ Apnao r@t–maaMsa kI gaMQa pakr ]sa maaM ko stnaaoM sao dUQa kI Qaara d`ut gait sao fUT pD,I , , ,.´

'ramaavatarcairt' maoM Aa[- dUsarI kqaa ivalaxaNata rama Wara saIta ko pir%yaaga kI hO. saIta kao vanavaasa idlaanao maoM rjak–GaTnaa kao mau#ya karNa na maanakr kiva nao saIta kI CaoTI nanad³Æ´ kao daoYaI zhrayaa hO¸ jaao pit–p%naI ko pavana–p`oma maoM¸ yaMU fUT DalatI hO. ek idna vah BaaBaI ³saItajaI´ sao pUCtI hO ik ravaNa ka Aakar kOsaa qaa¸ tinak ]saka huilayaa tao batanaa. saItajaI sahja Baava sao kagaja pr ravaNa ka ek roKaica~ banaa dotI hO¸ ijasao nanad Apnao Baa[- kao idKakr pit–p%naI ko pavana–p`oma maoM yaMU fUT DalatI hOM.

"daopuna tsa kuna iya vauC baayaao iya @yaa Cuya
daohya saIta yaqa kuna vauiCt tulaana huva
mao naImasa caUir ptA Aaisa pana maarana
vadna vaarah tA naotrva KUna harana³pR•399´

³ravaNa ka ica~ idKakr – doKao BaOyaa¸ yah @yaa hOÑ saIta [sao doK–doK raoja ivalaap krtI hO. jaba sao maOMnao yah ica~ caura ilayaa hO¸ tba sao ]nakI AaMKaoM sao AEauQaara baho jaa rhI hOM. yaid vah yah jaana jaae ik nanad nao ]saka yah kagaja ica~ caura ilayaa hO tao mauJao ijaMda nahIM CaoD,ogaI , , ,.´

ma@koSvar–ilaMga sao vaMicat

'ramaavatarcairt' ko yauwkaMD p`krNa maoM ]plabQa ek A%yaMt Ad\Baut AaOr ivarla p`saMga 'ma@koSvar ilaMga' sao saMbaMiQat hOM¸ jaao p`aya: Anya ramaayaNaaoM maoM nahIM imalata hO. vah p`saMga ijatnaa idlacasp hO¸ ]tnaa hI gaudgaudanaovaalaa BaI. iSava ravaNa Wara yaacanaa krnao pr ]sao yauw maoM ivajayaI haonao ko ilae ek ilaMga ³ma@koSvar´ do doto hOM AaOr khto hOM ik jaa¸ yah torI rxaa krogaa¸ magar lao jaato samaya [sao maaga- maoM khIM pr BaI QartI pr nahIM rKnaa.

ilaMga kao Apnao haqaaoM maoM AadrpUva-k qaamakr ravaNa AakaSamaaga- Wara laMka kI Aaor p`yaaNa krto hOM. rasto maoM ]nhoM laGauSaMka kI AavaSyakta haotI hOM. vao AakaSa sao naIcao ]trto hOM tqaa [sa AsamaMjasa maoM pD,to hOM ik ilaMga kao khaM rKoMÆ tBaI ba`a*maNa vaoSa maoM naard mauina vahaM pr p`gaT haoto hOM¸ jaao ravaNa kI duivaQaa BaaMp jaato hOM. ravaNa ilaMga ]nako haqaaoM maoM yah khkr pkD,akr jaato hOM ik vao ABaI inavaR%t hao kr Aa rho hOM. ravaNa laGau–SaMka sao inavaR%t hao hI nahIM pataÑ saMBavat: vah p`Bau kI laIlaa qaI. kafI dor tk p`tIxaa krnao ko ]praMt naardjaI ilaMga QartI pr rKkr calao jaato hOM. tba ravaNa ko KUba p`ya%na krnao pr BaI ilaMga ]sa sqaana sao ihlata nahIM hO AaOr [sa p`kar iSava Wara p`d%t ilaMga kI Sai@t ka ]pyaaoga krnao sao ravaNa vaMicat hao jaata hO.³pR•–295–297´

iSava sao laMka maaMgaI

'ramaavatarcairt' maoM ]illaiKt ek idlacasp kqaa–p`saMga laMka–inamaa-Na ko saMbaMQa maoM hOM. pava-tIjaI nao ek idna Apnao inavaasa–hotu Bavana inamaa-Na kI [cCa iSavajaI ko sammauK vya@t kI. ivaSvakmaa- Wara iSavajaI kI Aa&a pr ek saMudr Bavana banaayaa gayaa. Bavana ko ilae sqaana ko cayana ko baaro maoM 'ramaavatarcairt' maoM ek raocak p`saMga imalata hO. gaÉD, ek idna xauQaapIiD,t haokr kSyap ko pasa gae AaOr kuC Kanao kao maaMgaa. kSyap nao ]sao kha¸ 'jaa¸ ]sa madmast haqaI AaOr ga`ah kao Ka Dala jaao tIna saaO kaosa }Mcao AaOr ]sasao BaI dugaunao laMbao hOM. vao daonaaoM [sa samaya yauw kr rho hOM.' gaÉD, vaayau ko vaoga kI trh ]D,a AaOr ]na pr TUT pD,a tqaa Apnao daonaaoM pMjaaoM maoM pkD,kr ]nhoM AakaSa–maaga- kI Aaor lao gayaa. BaUK imaTanao ko ilae vah ek ivaSaalakaya vaRxa pr baOz gayaa. Baar sao [sa vaRxa kI ek Dala TUTkr jaba igarnao kao hu[- tao gaÉD, nao ]sao ApnaI caaoMca maoM ]zakr baIca samaud` maoM foMk idyaa¸ yah saaocakr ik yaid Dala ³SaaK´ pRqvaI pr igar jaaegaI tao pRqvaI QaMsakr patala maoM calaI jaaegaI. [sa p`kar ijasa jagah pr yah SaaK ³kSmaIrI laMga´ samaud` maoM jaa igarI¸ vah jagah kalaaMtr maoM – 'laMka' khlaa[- , , ,. ivaSvakmaa- nao Apnao Ad\Baut kaOSala sao pUro i~Bauvana maoM [sao AMgaUzI maoM naga ko samaana banaa idyaa. gaRh–p`vaoSa ko samaya k[- Aitiqa ek~ hue. Apnao iptamah pulas%ya ko saaqa ravaNa BaI Aae AaOr laMka ko vaOBava nao ]nhoM maaoiht ikyaa. gaRh–p`vaoSa kI pUjaa ko ]praMt jaba iSava nao dixaNaasva$p sabasao kuC maaMganao ka AnauraoQa ikyaa tao ravaNa nao Avasar jaanakr iSavajaI sao laMka hI maaMga laI –

"daopusa tAmya tavaNana laMka mao maMjamaya
gaC\yama drmasa mao idnya¸ baaoD datA CuK dya
idcana lavaA saairsaUya kArnasa hvaalah
tnaya PyazA panaA forana baalaA baalah." ³pR•–196´
³tba ravaNa nao turMt kha – maOM laMka kao maaMgata hMU¸ yah mauJao Qama- ko naama pr imala jaanaI caaihe @yaaoMik Aap [-Svar–$p maoM sabasao baD,o data hOM. tba iSava nao caaraoM Aaor panaI iCD,ka AaOr laMka kao ]sako hvaalao kr idyaa AaOr tBaI sao iSava svayaM pva-t–pva-t GaUmanao lagao.´

'jaTayau–p`saMga' BaI 'ramaavatarcairt' maoM ApnaI maaOilak ]d\Baavanaa ko saaqa vaiNa-t huAa hO. jaTayau ko pMK–p`har jaba ravaNa ko ilae AsahnaIya hao ]zto hOM tao vah [sasao CuTkara panao kI yaui@t pr ivacaar krta hO. vah jaTayau–vaQa kI yaui@t batanao ko ilae saIta kao ivavaSa kr dota hO. ivavaSa haokr saIta kao ]sao jaTayau–vaQa ka ]paya batanaa pD,ta hO –

vaaonauna saItaiya vaunya yao%A baA maarqa
natA havauma Aimasa inaiSa maaokla naAca vaqa
Ainana saKtI tmaisa¸ saItaiya vaaona hala
Aimasa jaanaavaarsa ikqa paz\ya Cusa kala
daopusa tima rqa maiqaqa idsa pla ca dairqa
iya Cina nyaMgailaqa tA jaaina naA pt laairqa." ³pR•– 146–147´
³tba ravaNa nao saIta sao kha¸ 'maOM tuJao ABaI nahIM pr maar DalaMUgaa¸ Anyaqaa [sasao mau@t haonao ka kao[- maaga- bata. saIta pr ]sa ravaNa nao bahut sa#tI kI¸ ijasasao saIta nao vah saara hala ³trIka´ batayaa¸ ijasasao ]sa pxaI ka kala Aa sakta qaa. vah baaolaI¸ 'r@t sao sanao hue baD,o–baD,o p%qaraoM kao [sako }pr foMk dao. ]nhoM yah inagala jaaegaa AaOr [sa trh ³Baarsva$p´ tumharo pICo nahIM pD,ogaa. , , ,jaba tk yah ramacaMd`jaI ko dSa-na kr ]nhoM maorI KOr–Kbar nahIM saunaaegaa¸ tba tk yah marogaa nahIM , , ,.´

vaiSaYz Wara AmaRt–vaYaa-

'ramaavatarcairt' maoM kuC eosao kqaa–p`saMga BaI hOM¸ jaao tinak iBanna $p maoM saMyaaoijat ike gae hOM. ]dahrNa ko taOr pr ravaNa–drbaar maoM AMgad ko sqaana pr hnaumaana ko pOr kao Asaur pUra jaaor lagaanao pr BaI ]za nahIM pato ³pR•– 212´ ek Anya sqaana pr ravaNa yauwnaIit ka p`yaaoga kr sauga`Iva kao Alaga maoM ek Kt ilaKta hO AaOr Apnao pxa maoM krnaa caahta hO. tk- vah yah dota hO ik @yaa maalaUma iksaI idna ]sakI gait BaI ]sako Baa[- ³baaila´ jaOsaI hao jaae. vah Baa[- ko vaQa ka p`itSaaoQa laonao ko ilae sauga`Iva kao ]ksaata hO AaOr laMka Aanao kI davat dota hO¸ ijasao sauga`Iva zukra doto hOM. ³pR•–228´ [saI p`kar maihMravaNaÀAihravaNa ka rama AaOr laxmaNa kao ]zakr patala–laaok lao jaanaa AaOr baad maoM hnaumaana Wara ]sao yauw maoM prast kr daonaaoM kI rxaa krnaa–p`saMga BaI 'ramaavatarcairt' ka ek raocak p`krNa hO ³pR•–259¸ 284´. 'ramaavatarcairt' ko lavakuSa–kaMD maoM BaI kuC eosao kqaa–p`saMga hOM¸ ijanamaoM kiva p`kaSarama kI kitpya maaOilak ]d\BaavanaaAaoM ka pircaya imala jaata hO. lavakuSa Wara yauw maoM maaro gae rama–laxmaNa¸ Bart AaOr Sa~uGna ko maukuTaoM kao doKkr saIta ka ivalaap krnaa¸ saItajaI ko Édna sao d`ivat haokr vaiSaYzjaI Wara AmaRt–vaYaa- kranaa AaOr saonaa saiht ramaaid ka punajaI-ivat hao ]znaa¸ vaiSaYz ko Aaga`h pr saItajaI ka AyaaoQyaa jaanaa ikMtu vahaM rama Wara puna: Aigna–prIxaa kI maaMga krnao pr ]saka BaUima–p`vaoSa krnaa Aaid p`saMga eosao hI hOM.

kSmaIrI ivaWana Da^•SaiSaSaoKr taoYaKanaI ko Anausaar 'ramaavatarcairt' kI sabasao baD,I ivaSaoYata hO¸ sqaanaIya pirvaoSa kI p`Qaanata. Apnao yauga ko saamaaijak¸ saaMskRitk AaOr BaaOgaaoilak pirvaoSa ka kRit pr [tnaa gahna p`Baava hO ik ]saka sqaanaIya t%vaaoM ko samaavaoSa sao pUra kSmaIrIkrNa hao gayaa hO.

yao t%va [tnaI p`caur maa~a maoM kRit maoM laixat haoto hOM ik Anaok pa~aoM ko naama BaI kSmaIrI ]ccaarNa ko Anau$p hI banaa ide gae hOM. jaOsao jaTayau yahaM pr 'jaTayana' hOM¸ kOkoyaI 'kIkI'¸ [Md`jaIt '[Md`jaoz' hO AaOr saMpait 'saMpaz' Aaid. rhna–sahna¸ rIit–irvaaja¸ vaoSaBaUYaa Aaid maoM sqaanaIya pirvaoSa [tnaa AiQak ibaMibat hO ik 19 vaIM SatI ko kSmaIr ka janajaIvana saakar hao ]zta hO.

rama ko vanagamana pr ivalaap krto hue dSarqa kSmaIr ko piricat saaOMdya-–sqalaaoM AaOr tIqaao-M maoM rama kao ZMUZ,to hue vyaakula idKae gae hOM.³pR•–92–93´¸ laMka ko ASaaok vana maoM kiva nao igana–iganakr ]na tmaama fUlaaoM kao idKlaayaa hO¸ jaao kSmaIr kI GaaTI maoM ApnaI rMga–Civa ibaKorto hOM.³pR•–200´ , , ,rama ka ivavaah BaI kSmaIrI ihMduAaoM maoM p`cailat War–pUjaa¸ puYp–pUjaa Aaid rIityaaoM AaOr rsmaaoM ko Anausaar hI haota.

'lavakuSacairt' maoM saIta ko pRqvaI–p`vaoSa p`saMga ko AMtga-t kSmaIrI ramaayaNakar p`kaSarama nao Bai@t iva*vala haokr 'SaMkrpur' gaaMva ³kiva ko maUla inavaasa–sqaana kuyaMgaaMva–kajaIgaMuD sao lagaBaga paMca iklaaomaITr kI dUrI pr isqat´ maoM saItajaI ka pRqvaI–p`vaoSa idKayaa hO. ³pR•–45´ ikMvadMtI hOM ik yahaM ko 'ramakMuD–caSmaoM' ko pasa Aaja BaI jaba yah kha jaata hO – 'saIta¸ doK ramajaI Aae hOM¸ toro ramajaI Aae hOM' tao caSmao ko panaI maoM sao baulabaulao ]zto hOM. hao sakta hO yah Baavaaitrok jainat ek laaok–ivaSvaasa hao laoikna kSmaIrI kiva p`kaSarama nao [sa laaok–ivaSvaasa kao ramakqaa ko saaqa Aa%maIyatapUva-k jaaoD,kr ApnaI jananaI janmaBaUima kao dovaBaUima ka gaaOrva p`dana ikyaa hO.

kula imalaakr 'ramaavatarcairt' kSmaIrI BaaYaa–saaih%ya maoM ]plabQa ramakqaa–kavya–prMpra ka ek bahumaUlya kavya–ga`Mqa hO¸ ijasamaoM kiva nao ramakqaa kao Baava–ivaBaaor haokr gaayaa hO. kiva kI vaNa-na–SaOlaI evaM klpnaa Sai@t [tnaI p`BaavaSaalaI evaM sqaanaIya rMgat sao sarabaaor hO ik lagata hO 'ramaavatarcairt' kI samast GaTnaaeM AyaaoQyaa¸ janakpurI¸ laMka Aaid maoM na GaTkr kSmaIr–maMDla maoM hI GaT rhI hOM. 'ramaavatarcairt' kI sabasao baD,I ivaSaoYata yahI hO AaOr yahI ]sao 'ivaiSaYT' banaatI hOM. 'kSmaIiryat' kI AnaUzI rMgat maoM sanaI yah kavyakRit saMpUNa- BaartIya ramakavya–prMpra maoM Apnaa ivaSaoYa sqaana rKtI hOM.

• dSahra ivaSaoYaaMk

• idvaalaI ivaSaoYaaMk

आज सिरहाने।उपन्यास।उपहार।कहानियाँ।कला दीर्घा।कविताएँ।गौरवगाथा।पुराने अंक।नगरनामा।रचना प्रसंग।पर्व पंचांग
घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व–परिचय। प्रकृति। पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक
विज्ञान वार्ता।विशेषांक।हिंदी लिंक।साहित्य संगम।संस्मरण।साहित्य समाचार।साहित्यिक निबंध।स्वास्थ्य।हास्य व्यंग्य

© सर्वाधिकार सुरक्षित
"अभिव्यक्ति" व्यक्तिगत अभिरुचि की अव्यवसायिक साहित्यिक पत्रिका है। इस में प्रकाशित सभी रचनाओं के सर्वाधिकार संबंधित लेखकों अथवा प्रकाशकों के पास सुरक्षित हैं। लेखक अथवा प्रकाशक की लिखित स्वीकृति के बिना इनके किसी भी अंश के पुनर्प्रकाशन की अनुमति नहीं है। यह पत्रिका प्रत्येक माह की 1–9–16 तथा 24 तारीख को परिवर्धित होती है।