Vaigyanik Anusandhan 2003 ka Lekha Jokha by Dr Guru Dayal Pradeep

	आज सिरहाने। उपन्यास। उपहार। कहानियाँ। कला दीर्घा। कविताएँ। गौरवगाथा। पुराने अंक नगरनामा। रचना प्रसंग। पर्व-पंचांग। घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व। प्रकृति पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक। विज्ञान वार्ता। विशेषांक। हिंदी लिंक साहित्य संगम। संस्मरण। साहित्य समाचार। साहित्यिक निबंध। स्वास्थ्य। हास्य व्यंग्य

iva&ana vaata-
	vaO&ainak AnausaMQaanaÁ 2003 laoKa–jaaoKa —Da gau$ dyaala p`dIp
hmaaro duYkma-¸ badlata vaatavarNa AaOr gamaa-tI QartIÁ SahrIkrNa¸ AaOVagaIkrNa tqaa p`kRit sao idna–rat hao rhI hmaarI CoD,–CaD, SaOnaoÁ–SaOnao Apnaa kup`Baava baZ,to p`dUYaNa ko $p maoM tao idKa hI rhI hO¸ prMtu [na sabaka sabasao gaMBaIr kup`Baava QartI ko ËmaSaÁ baZ,to tapËma ko $p maoM saamanao Aa rha hO. gamaa-tI QartI ko baaro maoM cacaa- evaM icaMtna tao ipClao k[- vaYaao-M sao cala rha hO¸ prMtu pyaa-Pt evaM sauinaiScat sabaUtaoM ko ABaava maoM Aba tk [sa AvaQaarNaa ko p`it saMSaya tqaa AinaiScatta kI isqait banaI hu[- qaI. vaYa- 2003 maoM isqait badla ga[- hO. saOTolaa[T\sa sao saMp`oiYat AakD,aoM¸ irmaaoT saoMisaMga tqaa Anya A%yaaQauinak ]pkrNaaoM ko bala tqaa ivaiBanna p`yaaogaaoM Wara vaO&ainakaoM tqaa AnausaMQaanak<aa-AaoM nao ‘glaaobala vaaimaM-Mga’ ko kup`BaavaaoM yaqaa– ipGalatI baf-¸ saUKa¸ poD,–paOQaaoM kI GaTtI ]%padna xamata tqaa jaIva–jaMtuAaoM ko vyavahar maoM hao rho pirvat-naaoM ko saMbaMQa maoM sauinaiScat jaanakarI ek~ krnao maoM saflata pa[- hO. AAAS nao [na ]plaibQayaaoM kao BaI vaYa- 2003 kI dsa sabasao mah<vapUNa- ]plaibQayaaoM maoM sqaana idyaa hO. CaoTo–CaoTo QaagaaoM ko TukD,aoM ko jalavaoÁ jaIÆ maOM yahaÐ isalaa[- ko ]pyaaoga maoM Aanao vaalao Qaagao kI baat kt[- nahIM kr rha hUÐ. maOM tao jaIvana ko maUla AaQaar ‘DIenae’ sao ]%pnna jaIvana kao calaanao vaalao dUtaoM Aqaa-t\ ‘Aarenae’ kI baat kr rha hUÐ. vaastva maoM [na ‘Aarenae’ ka ]%padna kaoiSakaAaoM ko koMd`k maoM isqat Ëaomaaoja,aomsa maoM pae jaanao vaalao ‘DIenae’ Wara haota hO. jaIvana ko maUla inayaamak ANauAaoM – ‘p`aoTInsa’ ko inamaa-Na ka rhsya DIenae maoM rsaayainak kUT BaaYaa ko $p maoMM iCpa haota hO. [na QaagaaoM ko Alaga–Alaga ihssaaoM sao CaoTo–CaoTo TukD,aoM maoM k[- p`kar ko ‘Aarenaeja,’ ka inamaa-Na haota hO. [namaoM sao kuC (rRNA) tao ra[baaoja,aomsa ³ p`aoTIna saMSlaoYaNa kI saa[T´ ko inamaa-Na maoM p`yau> haoto hOM¸kuC (tRNA) kaoiSaka maoM [Qar–]Qar BaTkto emaInaao eisaD\sa ³ p`aoTIna ko ANauAaoM ko mau#ya GaTk´ kao pkD,–pkD, kr ra[baaoja,aomsa tk laanao ka kama krto hOM¸ tao kuC (mRNA) maoM yah saMdoSa iCpa rhta hO ik pkD, kr laae gae emaInaao eisaD\sa kao iksa Ëma maoM jaaoD,naa hO taik ek p`aoTIna–ivaSaoYa ko ANauAaoM ka inamaa-Na hao sako. yao p`aoTInsa hI kaoiSaka kI saMrcanaa tqaa [namaoM hao rhI ivaiBanna p`kar kI rsaayainak p`iËyaaAaoM ko saMcaalana maoM sahayak haoto hOM. vaYa- 1993 maoM Anya p`kar ko Ait saUxma ‘Aarenaeja’, ko Aist%va ko baaro maoM pta calaa jaao mauiSkla sao 75 sao 400 nyaui@layaaoTa[D\sa sao imala kr banao haoto hOM. ]sa samaya tao [nhoM maa~ jaOivak Apvaad ko $p maoM doKa gayaa. prMtu ipClao dao–tIna vaYaao-M ko AnausaMQaana kaya- nao [nako vaastivak mah<va kao dSaa-yaa hO. vaastva maoM eosao k[- p`kar ko CaoTo Aarenaeja, ka pta calaa hO¸ ijanaka inamaa-Na DIenae ko ]na AMSaaoM sao haota hO ijanhoM phlao inaiYËya yaa baokar samaJaa jaata qaa. p`aoTIna saMSlaoYaNa kI p`iËyaa sao [naka saIQaa naata tao nahIM hO prMtu [sa p`iËyaa maoM yao [Qar–]Qar ApnaI TaÐga ja$r AD,ato hOM. yao iksaI BaI jaIna yaa jaInsa ko samaUh yaa ifr Ëaomaaoja,aomsa ko iksaI AMSa–ivaSaoYa kao kBaI BaI saiËya Aqavaa inaiYËya krnao kI xamata rKto hOM. [sa p`kar yao kaoiSaka ko p`arMiBak ivakasa sao lao kr samaya–samaya pr haonao vaalao jaIna–AiBavyai@t kI p`iËyaa kao gaMBaIr $p sao p`Baaivat krto hOM. vaYa- 2003 maoM [sa saMdBa- maoM ike gae AnausaMQaanaaoM kao AAAS nao mah<vapUNa- sqaana idyaa hO. BaivaYya maoM [na CaoTo Aarenaeja, kI jaOva–rsaayainak p`iËyaayaaoM mao hstxaop krnao kI xamata ka ]pyaaoga eD\sa tqaa ihpoTa[iTsa jaOsao raogaaoM sao laD,nao maoM ikyaa jaa sakta hO. Akolao ANauAaoM kI phcaana AaOr ]nako karnaamaaoM kao samaJanao–baUJanao kI kaoiSaSaÁ trla pdaqaao-M maoM Akolao ANauAaoM kI Kaoja AaOr ]nako phcaana kI ivaiQa 1976 maoM hI saamanao Aa ga[- qaI. prMtu hala ko vaYaao-M maoM jaIva iva&ainayaaoM tqaa BaaOitk Saais~yaaoM ko saaJaa p`yaasa ka pirNaama hO ik Aba hma kaoiSakaAaoM maoM BaI iksaI Akolao ANau–ivaSaoYa kI na kovala phcaana kr sakto hO bailk ]nakI gaitivaiQayaaoM pr BaI naja,r rK sakto hOM. eosaa ‘laoja,r [MD\yaUj,D spo@T/aoskaopI’ tqaa ‘maOgnaoiTk irja,aonaoMsa’ jaOsaI tknaIik ko ]pyaaoga sao hI saMBava hao payaa hO. jaIva iva&ana ko xao~ maoM [sa tknaIik ko ]pyaaoga kI Apar saMBaavanaaeÐ hOM. yaqaa–kaoiSakaAaoM maoM ]pisqat iksaI BaI pdaqa- kI Ait saUxma maa~a kI Kaoja tqaa ]sako ANauAaoM kI sauu\inaiSicat saM#yaa ka &ana¸ rsaayainak p`itiËyaaAaoM ko daOrana iksaI BaI ANau kI saMrcanaa maoM hao rho pirvat-naaoM pr naja,r rKnaa yaa ifr DIenae saMSlaoYaNa Aqavaa ]sasao BaI jaiTla evaM Ait tIva`–gaamaI p`iËyaa kao sahI pirpoxya samaJanao ka p`yaasa Aaid. ipClao vaYa- ko AnausaMQaanaaoM nao AaNaivak maaoTsa-¸ saola irsaoPTsa- sao jaaoD,o gae rMgaIna ‘naOnaaoiËsTla TOga’ tqaa DIenae kao pcaanao vaalao Akolao eMja,a[ma jaOsao Ait saUxma ANauAaoM kao doKnao tqaa [nakI iËyaa–ivaiQa kao samaJanao ka Avasar p`dana ikyaa hO. AAAS nao [na p`yaasaaoM kao BaI mah<vapUNa- sqaana idyaa hO. ivasfaoiTt haoto taraoM AaOr gaamaa ikrNaaoM ka irSta–naataÁ sauprnaaovaa kI cacaa- [sa laoK ko p`arMBa maoM BaI kI ga[- hO. sauprnaaovaa baD,o evaM ivaSaalakaya taraoM ko ivasfaoT ka pirNaama haoto hO. pUro ba`hmaaND maoM gaamaa ikrNaaoM ko ivasfaoT kao sabasao Sai>SaalaI }jaa-—ivasfaoT ko $p doKa jaata hO. ipClao vaYa- Kgaaola–Saais~yaaoM nao camakIlao gaamaa ikrNaaoM ko ivasfaoT kI ivaBaa maoM sauprnaaovaa ko AvaSaoYaaoM kI duivaQaariht phcaana kI hO. [sa Avalaaokna nao [sa baat kI puiYT kr dI hO ik gaamaa ikrNaaoM ka ivasfaoT tqaa sauprnaaovaa ek–dUsaro sao saMbaMiQat hOM. [sa Kaoja kao BaI AAAS nao Anya KaojaaMo ko barabar ka mah<va idyaa hO. [sa vaYa- ko maQya maoM naasaa Wara p`xaoipt ike jaanao vaalao ‘isvaFT saOTolaa[T’ sao hmaoM [sa baaro maoM AaOr BaI spYT jaanakarI imalanao kI saMBaavanaa hO. [nako Aitir@t inamna KaojaaoM kao BaI mah<vapUNa- KaojaaoM kI EaoNaI maoM rKa gayaa hO — ikssaa sToma kaoiSakaAaoM sao AMDaNau kI pOda[Sa kaÁ kuC samaya phlao tk yah maanaa jaata rha hO ik ]cca EaoNaI ko jaIvaaoM SauËaNau (sperm) yaa AMDja (ovum) jaOsaI kaoiSakaAaoM ka ]%padna nar yaa maada SarIr ko p`janana AMgaaoM– ivaYaNa (testes) yaa AMDaSaya (ovaries) maoM hI saMBava hO¸ @yaaoM ik [nhIM AMgaaoM maoM AQa-saU~I kaoiSaka ivaBaajana (meiosis) kI vyavasqaa haotI hO. stnaQaairyaaoM ko Ba`UNa sao p`aPt sToma kaoiSaAaoM kao kRi~ma paoYaNa maaQyama maoM ivaSaoYa rsaayanaaoM kI sahayata sao samasaU~Iya kaoiSaka ivaBaajana (mitosis) ko flasva$p ]%pnna haonao vaalao maaMsapoSaIya¸ snaayautM~Iya Aaid jaOsao k[- p`kar ko }tkIya kaoiSakaAaoM ko ]%padna maoM vaO&ainak phlao hI saflata p`aPt kr cauko qao prMtu [na kaoiSakaAaoM Wara AMDja yaa SauËaNau jaOsaI yaugmaja (gametes) ko ]%padna ko xao~ mao kuC samaya pUva- tk Asaflata hI haqa laga rhI qaI. AtÁ vaO&ainakaoM ka maananaa qaa ik eosaI AQa-saU~I kaoiSakaAaoM ka ivakasa SarIr ko baahr sToma kaooiSakaAaoM Wara saMMBava nahIM hO. ma[- 2003 maoM poMisalvaoinayaa yauinavaisa-TI ko AnausaMQaanak<aa-AaoM nao [sa QaarNaa kao galat saaibat kr idyaa. [na laaogaaoM nao caUho kI Ba`UNaIya sToma kaoiSakaAaoM kI kafI baD,I saM#yaa kao iksaI paoYak kaoiSaka Aqavaa vaRiw kark rsaayana ko ibanaa hI poT/IiDSa maMo rKa. lagaBaga 12 idnaaoM baad yao kaoiSakaeÐ CaoTo–CaoTo samaUhaoM maoM vyavaisqat haonao lagaIM. qaaoD,o samaya baad hI [na kaoiSakaAaoM ko samaUh sao AkolaI kaoiSakaeÐ Alaga haonao lagaIM. yao Alaga hu[- ivaSaoYa kaoiSakaeÐ QaIro–QaIro Apnao caaraoM trf kaoiSakaAaoM kI ek th jamaa krnao lagaI (yah p`iËyaa kuC–kuC AMDaSaya maoM iDMba ]%padna ko samaya fa^ilikla inamaa-Na ko samaana qaI). CbbaIsavaoM idna AMDaSaya maoM haonao vaalao AMDao%saga- (ovulation) ko samaana [na kaoiSakaAaoM ko samaUh sao AMDk (oocyte) ka ]%padna huAa. AaScaya- kI baat tao yah qaI ik lagaBaga iCyaailasa idna baad ibanaa inaYaocana (fertilization) [nasao BaU`Na ka ivakasa BaI p`arMBa hao gayaa. [na KaojaaoM ko bala BaivaYya maoM hma saMBavatÁ AQa-saU~Iya ivaBaajana tqaa ]sasao ]%pnna haonao vaalao yaugmaja kaoiSakaAaoM sao jauD,I jaiTlataAaoM kao AcCI trh samaJa paeÐgao¸ saaqa hI maanava–BaU`NaIya sToma kaoiSakaAaoM ka kRi~ma $p sao ]%padna BaI kr paeÐgaoM. [Msaana tao [Msaana ]cca tknaIik sao banaae gae kuC pdaqa- BaI labaD,h%qao haoto hOMÁ Aba tk tao yahI saunaa Aaor doKa qaa ik kuC [Msaana baaeM haqa sao kama krnao ko AByast haoto hOM Aqaa-t\ labaD,h%qao haoto hOM. laoikna nahIM¸ dao vaYaao-M kI bahsa ko baad vaO&ainak [sa inaYkYa- pr phuÐcao hOM ik ]cca tknaIik sao inaima-t kuC [lao@T/aomaOgnaoiTk maoTamaOiTiryala¸ saaQaarNa pdaqaao-MM ko ivaprIt¸ p`kaSa tqaa Anya [lao@T/aomaOgnaoiTk ivaikrNa kao ]lTI idSaa maoM maaoD, sakto hOM. vaO&ainak eosao pdaqaao-M ka ]pyaaoga ‘p`itlaaoma Da^Plar p`Baava’ ( inverse doppler’s effect) ko ]%padna maoM kr rho hOM tqaa eosao pdaqaao-MM ka ]pyaaoga kr baohtr gauNava<aa vaalao laoMsa ka ivakasa krnao maoM lagao hue hOM. vaa[- Ëaomaaoja,aoma AaOr eklaa calaao ka naara – vaah ro mada-nagaIÑÁ madao-M kI tqaakiqat mada-nagaI ka AiQaktr daraomadar [saI Ëaomaaoja,aoma pr haota hO. mad-¸ mad- [saI Ëaomaaoja,aoma ko karNa rhta hO. vaYa- 2003 maoM [sa Ëaomaaoja,aoma kI jaonaoiTk Ëmabawta ko baad yah rhsya Kulaa ik [sa Ëaomaaoja,aoma kao AaiKr saaqaI Ëaomaaoja,aoma kI AavaSyakta @yaaoM nahIM haotI hO. vaastva maoM [sa Ëaomaaoja,aoma pr isqat saBaI jaInsa ko p`it$p [saI Ëaomaaoja,aoma pr SaISao maoM idKnao vaalao p`itibaMba ko $p maoM ]lTo–saIQao ek jaOsao pZ,o jaanao vaalao SabdaoM ko samaana vyaisqat rhto hOM. ’myaUToSana’ kI isqait maoM ‘myaUToToD jaIna kI ka^pI’ svatÁ tOyaar rhtI hOÂ jaba ik Anya Ëaomaaoja,aomsa kao myaUToToD jaIna kI AiBavyai> ko ilae ek dUsaro saaqaI Ëaomaaoja,aoma kI AavaSyata pD,tI hO. kOMsar ka inadana – kuC nayaa hO @yaaÆ Á baD,I AaÐt ko kOMsar kI Aiga`ma Avasqaa sao gaujar rho raoigayaaoM kI baD,I saM#yaa kao icaik%saIya p`yaaoga ko $p maoM parMpirk kImaaoiqarOpI vaalaI AaOYaiQayaaoM ko saaqa eMTIeMijaAaojaonaoisasa AaOYaiQa BaI dI ga[-. [sa na[- dvaa nao AaÐt maoM isqat T\yaUmar maoM r> vaaihinayaaoM kI vaRiw kao raok kr ]nhoM BaUKa maar Dalaa. AaOr [sa p`kar eosao raoigayaaoM ka jaIvana kala kuC hd tk baZ, gayaa. BaivaYya maoM eosao AnausaMQaanaaoM ka laaBa kOMsar pIiD,t raoigayaaoM kao AvaSya imalaogaa. eosaI tmaama saflataAaoM ko saaqa–saaqa [na AnausaMQaanaaoM ko pirNaama¸ AsaflataAaoM AaOr kBaI–kBaI tao Bayaanak hadsaaoM ko $p maoM BaI doKnao kao imalato hOM. sposa SaTla ‘kaolaMibayaa’ ko saaqa GaTI duGa-Tnaa kao AasaanaI sao nahIM Baulaayaa jaa sakta. laoikna [na AsaflataAaoM sao hma kuC jyaada hI saIKto hMO. BaivaYya ko gaBa- maoM @yaa hO yah tao kao[- nahIM jaanata¸ ifr BaI 2004 kI Qamaakodar Sau$Aat maMgala ga`h pr ’ispirT’ naamak raovar AMtirxayaana Baojanao tqaa vahaÐ kI QartI ko ica~aoM ko saMp`oYaNa ko $p maoM hao caukI hO.,,, , , , ,Aagao–Aagao doiKe haota hO @yaa.
pRYz : 1 . 2	24 janavarI 2004

इस रचना पर अपनी प्रतिक्रिया लिखें - दूसरों की प्रतिक्रिया पढ़ें

आज सिरहाने।उपन्यास।उपहार।कहानियाँ।कला दीर्घा।कविताएँ।गौरवगाथा।पुराने अंक।नगरनामा।रचना प्रसंग।पर्व पंचांग
घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व–परिचय। प्रकृति। पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक
विज्ञान वार्ता।विशेषांक।हिंदी लिंक।साहित्य संगम।संस्मरण।साहित्य समाचार।साहित्यिक निबंध।स्वास्थ्य।हास्य व्यंग्य

© सर्वाधिकार सुरक्षित
"अभिव्यक्ति" व्यक्तिगत अभिरुचि की अव्यवसायिक साहित्यिक पत्रिका है। इस में प्रकाशित सभी रचनाओं के सर्वाधिकार संबंधित लेखकों अथवा प्रकाशकों के पास सुरक्षित हैं। लेखक अथवा प्रकाशक की लिखित स्वीकृति के बिना इनके किसी भी अंश के पुनर्प्रकाशन की अनुमति नहीं है। यह पत्रिका प्रत्येक माह की 1–9–16 तथा 24 तारीख को परिवर्धित होती है।