iva&ana vaata-

vaO&ainak AnausaMQaanaÁ 2003 laoKa–jaaoKa

Da gau$ dyaala p`dIp

  • hmaaro duYkma-¸ badlata vaatavarNa AaOr gamaa-tI QartIÁ SahrIkrNa¸ AaOVagaIkrNa tqaa p`kRit sao idna–rat hao rhI hmaarI CoD,–CaD, SaOnaoÁ–SaOnao Apnaa kup`Baava  baZ,to p`dUYaNa ko $p maoM tao idKa hI rhI hO¸ prMtu [na sabaka sabasao gaMBaIr kup`Baava QartI ko ËmaSaÁ baZ,to tapËma ko $p maoM saamanao Aa rha hO. gamaa-tI QartI ko baaro maoM cacaa- evaM icaMtna tao ipClao k[- vaYaao-M sao cala rha hO¸ prMtu pyaa-Pt evaM sauinaiScat sabaUtaoM ko ABaava maoM Aba tk [sa AvaQaarNaa ko p`it saMSaya tqaa AinaiScatta kI isqait banaI hu[- qaI. 

    vaYa- 2003 maoM isqait badla ga[- hO. saOTolaa[T\sa sao saMp`oiYat AakD,aoM¸ irmaaoT saoMisaMga tqaa Anya A%yaaQauinak ]pkrNaaoM ko bala tqaa ivaiBanna p`yaaogaaoM Wara vaO&ainakaoM tqaa AnausaMQaanak<aa-AaoM nao ‘glaaobala vaaimaM-Mga’ ko kup`BaavaaoM yaqaa– ipGalatI baf-¸ saUKa¸ poD,–paOQaaoM kI GaTtI ]%padna xamata tqaa jaIva–jaMtuAaoM ko vyavahar maoM hao rho pirvat-naaoM ko saMbaMQa maoM sauinaiScat jaanakarI ek~ krnao maoM saflata pa[- hO.
    AAAS nao [na ]plaibQayaaoM kao BaI vaYa- 2003 kI dsa sabasao mah<vapUNa- ]plaibQayaaoM maoM sqaana idyaa hO. 

    CaoTo–CaoTo QaagaaoM ko TukD,aoM ko jalavaoÁ jaIÆ maOM yahaÐ isalaa[- ko ]pyaaoga maoM Aanao vaalao Qaagao kI baat kt[- nahIM kr rha hUÐ. maOM tao jaIvana ko maUla AaQaar ‘DIenae’ sao ]%pnna jaIvana kao calaanao vaalao dUtaoM Aqaa-t\ ‘Aarenae’ kI baat kr rha hUÐ. vaastva maoM [na ‘Aarenae’ ka ]%padna kaoiSakaAaoM ko koMd`k maoM isqat Ëaomaaoja,aomsa maoM pae jaanao vaalao ‘DIenae’ Wara haota hO. jaIvana ko maUla inayaamak ANauAaoM – ‘p`aoTInsa’ ko inamaa-Na ka rhsya DIenae maoM rsaayainak kUT BaaYaa ko $p maoMM iCpa haota hO. [na QaagaaoM ko Alaga–Alaga ihssaaoM sao CaoTo–CaoTo TukD,aoM maoM k[- p`kar ko ‘Aarenaeja,’ ka inamaa-Na haota hO. [namaoM sao kuC
    (rRNA) tao ra[baaoja,aomsa ³ p`aoTIna saMSlaoYaNa kI saa[T´  ko inamaa-Na maoM p`yau> haoto hOM¸kuC (tRNA) kaoiSaka maoM [Qar–]Qar BaTkto emaInaao eisaD\sa ³ p`aoTIna ko ANauAaoM ko mau#ya GaTk´ kao pkD,–pkD, kr ra[baaoja,aomsa tk laanao ka kama krto hOM¸ tao kuC (mRNA) maoM yah saMdoSa iCpa rhta hO ik pkD, kr laae gae emaInaao eisaD\sa kao iksa Ëma maoM jaaoD,naa hO taik ek p`aoTIna–ivaSaoYa ko ANauAaoM ka inamaa-Na hao sako. yao p`aoTInsa hI kaoiSaka kI saMrcanaa tqaa [namaoM hao rhI ivaiBanna p`kar kI rsaayainak p`iËyaaAaoM ko saMcaalana maoM sahayak haoto hOM. 

    vaYa- 1993 maoM Anya p`kar ko Ait saUxma ‘Aarenaeja’, ko Aist%va ko baaro maoM pta calaa jaao mauiSkla sao 75 sao 400 nyaui@layaaoTa[D\sa sao imala kr banao haoto hOM. ]sa samaya tao [nhoM maa~ jaOivak Apvaad ko $p maoM doKa gayaa. prMtu ipClao dao–tIna vaYaao-M ko AnausaMQaana kaya- nao [nako vaastivak mah<va kao dSaa-yaa hO. vaastva maoM eosao k[- p`kar ko CaoTo Aarenaeja,  ka pta calaa hO¸ ijanaka inamaa-Na DIenae ko ]na AMSaaoM sao haota hO ijanhoM phlao inaiYËya yaa baokar samaJaa jaata qaa. p`aoTIna saMSlaoYaNa kI p`iËyaa sao [naka saIQaa naata tao nahIM hO prMtu [sa p`iËyaa maoM yao [Qar–]Qar ApnaI TaÐga ja$r AD,ato hOM. yao iksaI BaI jaIna yaa jaInsa ko samaUh yaa ifr Ëaomaaoja,aomsa ko iksaI AMSa–ivaSaoYa kao kBaI BaI saiËya Aqavaa inaiYËya krnao kI xamata rKto hOM. [sa p`kar yao kaoiSaka ko p`arMiBak ivakasa sao lao kr samaya–samaya pr haonao vaalao jaIna–AiBavyai@t kI p`iËyaa kao gaMBaIr $p sao p`Baaivat krto hOM.

    vaYa- 2003 maoM [sa saMdBa- maoM ike gae AnausaMQaanaaoM kao
    AAAS nao mah<vapUNa- sqaana idyaa hO. BaivaYya maoM [na CaoTo Aarenaeja, kI jaOva–rsaayainak p`iËyaayaaoM mao hstxaop krnao kI xamata ka ]pyaaoga eD\sa tqaa ihpoTa[iTsa jaOsao raogaaoM sao laD,nao maoM ikyaa jaa sakta hO. 

  • Akolao ANauAaoM kI phcaana AaOr ]nako karnaamaaoM kao samaJanao–baUJanao kI kaoiSaSaÁ trla pdaqaao-M maoM Akolao ANauAaoM kI Kaoja AaOr ]nako phcaana kI ivaiQa 1976 maoM hI saamanao Aa ga[- qaI. prMtu hala ko vaYaao-M maoM jaIva iva&ainayaaoM tqaa BaaOitk Saais~yaaoM ko saaJaa p`yaasa ka pirNaama hO ik Aba hma kaoiSakaAaoM maoM BaI iksaI Akolao ANau–ivaSaoYa kI na kovala phcaana kr sakto hO bailk ]nakI gaitivaiQayaaoM pr BaI naja,r rK sakto hOM. eosaa ‘laoja,r [MD\yaUj,D spo@T/aoskaopI’ tqaa ‘maOgnaoiTk irja,aonaoMsa’ jaOsaI tknaIik ko ]pyaaoga sao hI saMBava hao payaa hO. 

    jaIva iva&ana ko xao~ maoM [sa tknaIik ko ]pyaaoga kI Apar saMBaavanaaeÐ hOM. yaqaa–kaoiSakaAaoM maoM ]pisqat iksaI BaI pdaqa- kI Ait saUxma maa~a kI Kaoja tqaa ]sako ANauAaoM kI sauu\inaiSicat saM#yaa ka &ana¸ rsaayainak p`itiËyaaAaoM ko daOrana iksaI BaI ANau kI saMrcanaa maoM hao rho pirvat-naaoM pr naja,r rKnaa yaa ifr DIenae saMSlaoYaNa Aqavaa ]sasao BaI jaiTla evaM Ait tIva`–gaamaI p`iËyaa kao sahI pirpoxya samaJanao ka p`yaasa Aaid.  

    ipClao vaYa- ko AnausaMQaanaaoM nao AaNaivak maaoTsa-¸ saola irsaoPTsa- sao jaaoD,o gae  rMgaIna ‘naOnaaoiËsTla TOga’ tqaa DIenae kao pcaanao vaalao Akolao eMja,a[ma jaOsao Ait saUxma ANauAaoM kao doKnao tqaa [nakI iËyaa–ivaiQa kao samaJanao ka Avasar p`dana ikyaa hO.
    AAAS nao [na p`yaasaaoM kao BaI mah<vapUNa- sqaana idyaa hO.  

  • ivasfaoiTt haoto taraoM AaOr gaamaa ikrNaaoM ka irSta–naataÁ sauprnaaovaa kI cacaa- [sa laoK ko p`arMBa maoM BaI kI ga[- hO. sauprnaaovaa baD,o evaM ivaSaalakaya taraoM ko ivasfaoT ka pirNaama haoto hO. pUro ba`hmaaND maoM gaamaa ikrNaaoM ko ivasfaoT kao sabasao Sai>SaalaI }jaa-—ivasfaoT ko $p doKa jaata hO. ipClao vaYa- Kgaaola–Saais~yaaoM nao camakIlao gaamaa ikrNaaoM ko ivasfaoT kI ivaBaa maoM sauprnaaovaa ko AvaSaoYaaoM kI duivaQaariht phcaana kI hO. [sa Avalaaokna nao [sa baat kI puiYT kr dI hO ik gaamaa ikrNaaoM ka ivasfaoT tqaa sauprnaaovaa ek–dUsaro sao saMbaMiQat hOM. [sa Kaoja kao BaI AAAS nao Anya KaojaaMo ko barabar ka mah<va idyaa hO. [sa vaYa- ko maQya maoM naasaa Wara p`xaoipt ike jaanao vaalao ‘isvaFT saOTolaa[T’ sao hmaoM [sa baaro maoM AaOr BaI spYT jaanakarI imalanao kI saMBaavanaa hO.

[nako Aitir@t inamna KaojaaoM kao BaI mah<vapUNa- KaojaaoM kI EaoNaI maoM rKa gayaa hO —

  • ikssaa sToma kaoiSakaAaoM sao AMDaNau kI pOda[Sa kaÁ kuC samaya phlao tk yah maanaa jaata rha hO ik ]cca EaoNaI ko jaIvaaoM SauËaNau (sperm) yaa AMDja (ovum) jaOsaI kaoiSakaAaoM ka ]%padna nar yaa maada SarIr ko p`janana AMgaaoM– ivaYaNa (testes) yaa AMDaSaya (ovaries) maoM hI saMBava hO¸ @yaaoM ik [nhIM AMgaaoM maoM AQa-saU~I kaoiSaka ivaBaajana (meiosis) kI vyavasqaa haotI hO. stnaQaairyaaoM ko Ba`UNa sao p`aPt sToma kaoiSaAaoM kao kRi~ma paoYaNa maaQyama maoM ivaSaoYa rsaayanaaoM kI sahayata sao samasaU~Iya kaoiSaka ivaBaajana (mitosis) ko flasva$p ]%pnna haonao vaalao maaMsapoSaIya¸ snaayautM~Iya Aaid jaOsao  k[- p`kar ko }tkIya kaoiSakaAaoM ko ]%padna maoM vaO&ainak phlao hI saflata p`aPt kr cauko qao prMtu [na kaoiSakaAaoM Wara AMDja yaa SauËaNau jaOsaI yaugmaja (gametes) ko ]%padna ko xao~ mao kuC samaya pUva- tk Asaflata hI haqa laga rhI qaI. AtÁ vaO&ainakaoM ka maananaa qaa ik eosaI AQa-saU~I kaoiSakaAaoM ka ivakasa SarIr ko baahr sToma kaooiSakaAaoM Wara saMMBava nahIM hO.  

    ma[- 2003 maoM poMisalvaoinayaa yauinavaisa-TI ko AnausaMQaanak<aa-AaoM nao [sa QaarNaa kao galat saaibat kr idyaa. [na laaogaaoM nao caUho kI Ba`UNaIya sToma kaoiSakaAaoM kI kafI baD,I saM#yaa kao iksaI paoYak kaoiSaka Aqavaa vaRiw kark rsaayana   ko ibanaa hI poT/IiDSa maMo rKa. lagaBaga 12 idnaaoM baad yao kaoiSakaeÐ CaoTo–CaoTo samaUhaoM maoM vyavaisqat haonao lagaIM. qaaoD,o samaya baad hI [na kaoiSakaAaoM ko samaUh sao AkolaI kaoiSakaeÐ Alaga haonao lagaIM. yao Alaga hu[- ivaSaoYa kaoiSakaeÐ QaIro–QaIro Apnao caaraoM trf kaoiSakaAaoM kI ek th jamaa krnao lagaI
    (yah p`iËyaa kuC–kuC AMDaSaya maoM iDMba ]%padna ko samaya fa^ilikla inamaa-Na ko samaana qaI). CbbaIsavaoM idna AMDaSaya maoM haonao vaalao AMDao%saga- (ovulation) ko samaana [na kaoiSakaAaoM ko samaUh sao AMDk (oocyte) ka ]%padna huAa. AaScaya- kI baat tao yah qaI ik lagaBaga iCyaailasa idna baad ibanaa inaYaocana (fertilization) [nasao BaU`Na ka ivakasa BaI p`arMBa hao gayaa.

[na KaojaaoM ko bala BaivaYya maoM hma saMBavatÁ AQa-saU~Iya ivaBaajana tqaa ]sasao ]%pnna haonao vaalao yaugmaja kaoiSakaAaoM sao jauD,I jaiTlataAaoM kao AcCI trh samaJa paeÐgao¸ saaqa hI maanava–BaU`NaIya sToma kaoiSakaAaoM ka kRi~ma $p sao ]%padna BaI kr paeÐgaoM.

  • [Msaana tao [Msaana ]cca tknaIik sao banaae gae kuC pdaqa- BaI labaD,h%qao haoto hOMÁ Aba tk tao yahI saunaa Aaor doKa qaa ik kuC [Msaana baaeM haqa sao kama krnao ko AByast haoto hOM Aqaa-t\ labaD,h%qao haoto hOM. laoikna nahIM¸ dao vaYaao-M kI bahsa ko baad vaO&ainak [sa inaYkYa- pr phuÐcao hOM ik ]cca tknaIik sao inaima-t kuC [lao@T/aomaOgnaoiTk maoTamaOiTiryala¸ saaQaarNa pdaqaao-MM ko ivaprIt¸ p`kaSa tqaa Anya [lao@T/aomaOgnaoiTk ivaikrNa kao ]lTI idSaa maoM maaoD, sakto hOM. vaO&ainak eosao pdaqaao-M ka ]pyaaoga ‘p`itlaaoma Da^Plar p`Baava’ ( inverse doppler’s effect) ko ]%padna maoM kr rho hOM tqaa eosao pdaqaao-MM ka ]pyaaoga kr baohtr gauNava<aa vaalao laoMsa ka ivakasa krnao maoM lagao hue hOM.

  • vaa[- Ëaomaaoja,aoma AaOr eklaa calaao ka naara – vaah ro mada-nagaIÑÁ madao-M kI tqaakiqat mada-nagaI ka AiQaktr daraomadar [saI Ëaomaaoja,aoma pr haota hO. mad-¸ mad- [saI Ëaomaaoja,aoma ko karNa rhta hO.  vaYa- 2003 maoM [sa Ëaomaaoja,aoma kI jaonaoiTk Ëmabawta ko baad yah rhsya Kulaa ik [sa Ëaomaaoja,aoma kao AaiKr saaqaI Ëaomaaoja,aoma kI AavaSyakta @yaaoM nahIM haotI hO. vaastva maoM [sa Ëaomaaoja,aoma pr isqat saBaI jaInsa ko p`it$p [saI Ëaomaaoja,aoma pr SaISao maoM idKnao vaalao p`itibaMba ko $p maoM ]lTo–saIQao ek jaOsao pZ,o jaanao vaalao SabdaoM ko samaana vyaisqat rhto  hOM. ’myaUToSana’ kI isqait maoM ‘myaUToToD jaIna kI ka^pI’ svatÁ tOyaar rhtI hOÂ jaba ik  Anya Ëaomaaoja,aomsa kao myaUToToD jaIna kI AiBavyai> ko ilae ek dUsaro saaqaI Ëaomaaoja,aoma kI AavaSyata pD,tI hO.

  • kOMsar ka inadana – kuC nayaa hO @yaaÆ Á baD,I AaÐt ko kOMsar kI Aiga`ma Avasqaa sao gaujar rho raoigayaaoM kI baD,I saM#yaa kao icaik%saIya p`yaaoga ko $p maoM parMpirk kImaaoiqarOpI vaalaI AaOYaiQayaaoM ko saaqa eMTIeMijaAaojaonaoisasa AaOYaiQa BaI dI ga[-. [sa na[- dvaa nao AaÐt maoM isqat T\yaUmar maoM r> vaaihinayaaoM kI vaRiw kao raok kr ]nhoM BaUKa maar Dalaa. AaOr [sa p`kar eosao raoigayaaoM ka jaIvana kala kuC hd tk baZ, gayaa. BaivaYya maoM eosao AnausaMQaanaaoM ka laaBa kOMsar pIiD,t raoigayaaoM kao AvaSya imalaogaa.

eosaI tmaama saflataAaoM ko saaqa–saaqa [na AnausaMQaanaaoM ko pirNaama¸ AsaflataAaoM AaOr kBaI–kBaI tao Bayaanak hadsaaoM ko $p maoM BaI doKnao kao imalato hOM. sposa SaTla ‘kaolaMibayaa’ ko saaqa GaTI duGa-Tnaa kao AasaanaI sao nahIM Baulaayaa jaa sakta. laoikna [na AsaflataAaoM sao hma kuC jyaada hI saIKto hMO.

BaivaYya ko gaBa- maoM @yaa hO yah tao kao[- nahIM jaanata¸ ifr BaI 2004 kI Qamaakodar Sau$Aat maMgala ga`h pr ’ispirT’ naamak raovar AMtirxayaana Baojanao tqaa vahaÐ kI QartI ko ica~aoM ko saMp`oYaNa ko $p maoM hao caukI hO.,,, , , , ,Aagao–Aagao doiKe haota hO @yaa.

pRYz : 1 . 2

24 janavarI 2004