मुखपृष्ठ

पुरालेख-तिथि-अनुसार -पुरालेख-विषयानुसार -हिंदी-लिंक -हमारे-लेखक -लेखकों से


yaU ko maoM ihndI³3´

BaartIyaaoM ko baIca ihndI 

—]Yaa rajao sa@saonaa


sana\ 1903 mÜM mahavaIrp`saad iWvÜdI jaI nao 'sarsvatI' pi~ka ko ek AMk mÜM ihndI kÜ pirBaaiYat krto hue ilaKa qaa‚ "ihndI' Sabd ko dÜ Aqa- hOM ek 'ihnduAÜM kI BaaYaa' dUsara 'ihnd ³ihndusqaana´ kI BaaYaa'. yÜ dÜnaÜM Aqa- bahut vyaapk hOM. dÜnaÜM hI yah saUicat krto hOM ik [sa doSa yaanaI ihndustana kI p`Qaana BaaYaa ihndI hO. yaid 'ihndI' kÜ ihnd kI BaaYaa maanÜ tÜ yah saaro doSa ³ihndustana´ kI BaaYaa hu[-‚ Aİr yaid [sÜ ihnduAÜM kI BaaYaa maanÜM tÜ BaI yah saaro ihndustana kI BaaYaa hu[-.' [kbaala saahba nÜ 'ihndI tranaa' mÜM zIk hI kha hO— ihndI hO hma‚ vatna hO ihndÜstaM hmaara'

Aaja yaid doKa jaae tÜ Baart ka kÜ[- BaI kÜnaa eosaa nahIM hO ³Baart hI @yaÜM ivaSva ka kÜ[- kÜnaa eosaa nahIM hO´ jahaMM ihndI iksaI na iksaI $p mÜM baÜlaI yaa samaJaI na jaatI hÜ. sİwaMitk$p sÜ doKnÜ mÜM Baart ihndIbahula doSa dIKta hO ikntu Aaja BaI ihndI AMga`oj,aI ko dbaava mÜM hO. Baart mÜM ihndI kI jaÜ isqait hO vah ivadoSaÜM mÜM BaI ihndI kI isqait kÜ p`Baaivat krtI hO. yaUinaskÜ ko p`itinaiQa AaSar iDilayana ko Anausaar 1999 mÜM 'maSaIna T/ansalÜSana saimmaT 1999' jaapana ko p`ܺ hÜjamaI tnaaka nÜ ApnÜ AQyaxaIya BaaYaNamÜM kha qaa ik janasaM#yaa ko Anausaar ivaSva mÜM caInaI BaaYaa p`qama hO‚ ihndI dUsaro sqaana pr Aİr AMga`oj,aI tIsaro sqaana pr hO. laoikna ihndI Baart mÜM hI Apnaa sahI sqaana ³raja BaaYaa Aİr raYT/ BaaYaa ka´ nahI banaa pa rhI hO ifr hma ivaSva ko str pr khaM Aİr kOsÜ Sau$ kroMÆ saMGa laÜk sÜvaa AayaÜga kI prIxaaAÜM mÜM AMga`oj,aI ka ek p~ tÜ Ainavaaya- hO ikntu ihndI kI Ainavaaya-ta nahIM hO. [sa trh ihndI pZ,nÜ kI Ainavaaya-ta nahIM rhogaI ikntu AMga`oj,aI pZ,nÜ kI Ainavaaya-ta banaI rhogaI Aİr AMga`oj,aI kI vaca-svata banaI rhogaI. [sa trh ko pirvaoSa maoM plaa huAa BaartIya jaba yaU ko phuMcata hO tao vah ihndI ko ivakasa kaya- sao saIQaa nahIM jauD, pata hO.

Aaja tk ihndI iSaxaNa iba`Tona mÜM saucaa$ $p na hÜ panao ko kuC AaOr BaI karNa hOM—

30 navambar 1961 sÜ pUva- iba`Tona mÜM 'kamanavÜlqa' doSaÜM sÜ AanÜ ko ilae kÜ[- vaIsaa yaa primaT nahIM qaa. At: 50vaIM dSak ko AMitma carNa Aİr 60vaIM dSak ko AarmBa mÜ BaartIya pMjaabaI isaK ek bahut baD,I saM#yaa mÜM [-TÜM ko Ba+ÜM‚ karKanaÜM‚ tqaa Anya p`kar ko Eaimak jaOsao baZ,[-‚ raja¸ imas~I¸ basa–kMD@Tr‚ pÜsTmİna‚ safa[--kma-caarI Aaid iba`Tona mÜM Baart sÜ ja%qÜ ko ja%qÜ AanÜ Sau$ hÜ gae qÜ ijanakI BaaYaa pMjaabaI qaI. [na EaimakÜM ko pirvaar baD,o Aİr saMyau@t qÜ. [nhÜMnÜ yahaM Aato hI ApnaI maanaisak Aİr saaMsÌitk saurxaa kÜ Qyaana mÜM rKto hue saa]qaha^la‚ [-sTlaMdna‚ vaulavarhOmpTna‚ barimaMGama‚ mİnacÜsTr‚ glaasgaÜ Aaid jİsÜ ]VÜga–QaMQaÜM Aİr vyaapairk saMBaavanaaAÜM vaalaI jagahÜM pr Gar-pirvaar‚ gaurWara Aaid jamaato–banaato hue eosÜ samaaja kI saMrcanaa kI ijasamÜM svatM~$p sÜ svadoSaI ZMga sÜ rhto hue AiQak sÜ AiQak QanaÜpaja-na kI sauivaQaa hÜ sako. ApnÜ baala baccaÜM kÜ AMga`oij,ayat sÜ bacaa kr rKnÜ mÜM hI vao salaamatI maanato qÜ. poT mÜM rÜTI pD, rhI hO qİlaI mÜM pOsÜ Aa rho hOM yahI ]naka sabasÜ baD,a sauK qaa. gaurWaro mÜM ]nako baccaÜMM kÜ gaurmauKI ga`Mqa saahba ko paz ko ilae AvaSya isaKa[- jaatI qaI¸ jaao ]nako Qaaima-k pirvaoSa ko AnaukUla qaI.

[na saIQܖsaaQÜ EamajaIivayaÜM kÜ AMgÜ`j,aI BaaYaa na Aanaa‚ AMga`oj,aÜM ko ilae AcCa Ka,saa isar dd- bana gayaa. jaldI hI AMga`oj,aI sarkar nÜ AnauBava ikyaa ik yÜ p`vaasaI baImaar pD,nÜ pr ApnÜ AMga`oj,a Daº sÜ saMp`oYaNa nahIM kr pa rho hOM‚ [nako baccÜ skUlaÜM iSaxakÜM Aİr saaiqayaÜM sÜ saMp`oYaNa na kr panÜ ko karNa pZ,a[- mÜM pICo rh jaa rho hOM. ]nhÜMnÜ doKa saMp`oYaNa na hÜnÜ ko karNa samaaja mÜM tnaava BaI baZ, rha hO saaqa hI eiSayana [imaga`oMT pirvaar pirvÜSa‚ BaaYaa Aİr maanaisakta ko karNa AsauivaQaa‚ Alagaava va ]%pID,na ka jaIvana vyatIt kr rha hOM. At: ]nhÜM nÜ 60vaIM ko dSak mÜM Da@TraoM‚ nasaao-M Aİr TIcaraoM kÜ ek saIimat saM#yaa mÜM kD,o inayaM~Na ko saaqa iba`Tona mÜM AanÜ ka Anaİpcaairk inamaM~Na idyaa. 

[sa baar Baart sÜ saaxar Aİr pZ,a ilaKa ihndI ko saaqa ivaiBanna BaaYaa BaaiYayaÜM ka tbaka Aayaa jaÜ ihndI baÜlata Aİr samaJata qaa. [na laÜgaÜM ka Aagamana iba`Tona mÜM sana\ 1960 ko AMitma carNa mÜM AarmBa huAa. yÜ ihndI BaaYaI AMga`j,aIdaM bauiwjaIvaI Da@Tr‚ eka]MTonT‚ iSaxak Aİr [MjaIinayar Aaid qÜ jaÜ ApnÜ kÜ ]cca vaga- ka samaJato qÜ Aİr phlÜ Aae hue EamajaIivayaÜM sÜ dUrI banaae rKnaa caahto qÜ. [sa trh yÜ p`vaasaI BaartIya hr trh ko Alagaava Aİr ivaBaajana kI maanaisakta ApnÜ saaqa lÜkr Aae AMga`oj,aI saahbaI jaIvana kI AakaMxaa ko saaqa… yaanaI AMga`oj,aÜM ko vÜ maanasa pu~ ijanako maistYk mÜM AMga`ojaI phlÜ sÜ hI EÜYzta kI Civa banaae hue qaI. [nako irha[Sa ko sqaana dUr–dUr qÜ. yaanaI yÜ laÜga ApnaI ivaSÜYa baistyaaM banaanÜ mÜM $ica nahIM rKto qÜ. yÜ p`ÜfoSanala BaartIya iCTpuT yahaM-vahaM AMga`ojaÜM ko baIca samaRw [laakÜM mÜM rhnÜ lag܂ jahaM^ [nakÜ ApnÜ p`ÜfoSana kI naİkrI imalaI. [nhoM AMga`oj,aI BalaIBaMait AatI qaI Aİr yÜ bahut mah%vaakaMxaI qÜ. [nhaoMnao payaa ik iba`Tona mÜM paMva jamaanÜ ko ilae [nako baccaÜM kÜ sqaanaIya AMga`oj,a baccaÜM sÜ p`itWidta krnaI hÜgaI¸ At: yÜ laÜga ApnÜ GarÜM mÜM baccaÜM ko AMga`oj,aI baÜlanao lagao. [sa samaya tk [MglİMND ek BaaYaa AaOr ek saMsÌit vaalaa doSa qaa. 

]sa samaya ihndI ko pzna–pazna ka ivacaar bahut hI kma laÜgaÜM ko mana mÜM Aayaa. kuC ihndI p`omaI baccaÜM kÜ qaÜD,I bahut ihndI Gar yaa maMidrÜM mÜM pZ,ato rho. duBaa-gyavaSa ]na idnaÜM iba`Tona kI iSaixakaeM BaI baccaÜM ko AiBavaaivakÜM kÜ raya dotI qaIM ik yaid Aap ApnÜ baccaÜM sÜ Gar pr ApnaI BaaYaa mÜM baÜlÜMgÜ tÜ baccaa skUla mÜM AMgao`j,aI pUro AiQakar sÜ nahIM baÜla paeogaa Aİr [saka Asar ]nako prIxaafla pr pD,ogaa. caUMik yÜ mah%vaakaMxaI maata–ipta iksaI trh ka kÜ[- Ktra maÜla nahIM lÜnaa caah rho qÜ. At: ]nhÜMnÜ Gar pr AMga`oj,aI baÜlanaa hI ]icat samaJaa.

yah BaI sahja AaOr svaaBaaivak hO ik ijasa doSa mÜM Aap rhto hOM ]sa doSa kI kama–kajaI BaaYaa hr iksaI kÜ AanaI AaSyak hÜtI hO. At: AMga`ojaI na Aanaa yahaM BaI ek trh sÜ ipCD,opna kI inaSaanaI hÜ ga[-. hr kÜ[- sabasÜ phlÜ ApnaI AMga`ojaI kÜ hI traSanaa caahta qaa. baccaÜM ko saaqa AMga`oj,aI baÜlanÜ sÜ ek pMqa dÜ kaja isaw hÜto qÜ. kaManavÜlqa [MsTIT\yaUT mÜM ]na idnaÜM vayaskÜ ko ilae 'ha] Tu spIk gauD [MgailaSa' kI kxaa lagatI qaI. Saama kÜ bahut sÜ sajaga maata–ipta [na kxaaAÜM mÜM jaato qÜ. At: QaIro QaIro ihndI pirvaarÜM sÜ  ihndI sahja hI lauPt hÜnÜ lagaI. 

]na idnaÜM yaid kÜ[- ihndI baÜlata yaa pZ,ta tÜ vah ApnÜ Sayana kxa mÜM Aqavaa Gar ko AMdr. saava-jainak sqalaÜM pr ihndI baÜlanÜ mÜM laÜgaÜM kÜ lajjaa saI AatI qaI. AMga`oj,aÜM kÜ BaI ]na idnaÜM saava-jainak sqalaÜM mÜM isavaae AMga`oj,aI ko Aİr kÜ[- BaaYaa saunanÜ kI Aadt nahIM qaI At: saava-jainak sqalaÜM pr iksaI Aİr BaaYaa mÜM baÜlanaa AiSaYT maanaa jaata qaa. 

Aaja samaya badla cauka hO. [MglİND mÜM saBaI ivadoSaI BaaYaaeM Kula kr saava-jainak sqaanaÜM pr baÜlaI jaatI hO. sana\ 2002 mÜM ihndI saimait ko inamaM~Na pr laMdna Aae p`isaw saaih%yakar kmalÜoSvar jaI jaba sT/oqama mÜM KrIdarI kr rho qÜ tÜ dukanadar nÜ ]naka saamaana pOk krto AM^ga`oj,aI mÜM kha‚ 
'tuma BaartIya h܂ mauJÜ BaartIya psaMd hOM [sailae mİ tumhoM dsa p`itSat ka CUT dota hUM.' 
'AÜh² tumhoM ihndI AatI hO @yaaÆ' kmalÜSvar jaI nÜ CUTto hI pUCa
'nahIM‚ [tnaI tÜ nahIM AatI. mİM [j,ara[la ka hUM. hma ihndI iÔlmÜM doKto hO.'
mİMnÜ ifr kmalÜoSvar jaI ka saaihi%yak pircaya tqaa ]nako iÔlmaÜ ka pircaya ]sÜ idyaa toa ]sanÜ ]nhoM saamaana Aİr sasto dr pr idyaa.

calato samaya kmalaoSvar jaI khnÜ BaI lagÜ ik [sa baar tÜ laMdna yaa~a mÜM AMga`oj,aI baÜlanÜ ko Avasar hI nahIM imalÜ. hO na maj,aodar baat² 

bahrhala saatvaI dSak ko AMt mÜM [-sT AÍIka sÜ [dI AamaIna Wara KdoD,o gae [-sT AÍIkna BaartIya iba`Tona Aae jaÜ ApnÜ Aap kÜ BaartIya nahIM '[-sT AÍIkna eiSayana' khtoo qÜ. ]nako ilae iba`Tona mÜM phlÜ sÜ rh rho p`vaasaI BaartIya jaÜ Baart sÜ saIQÜ Aae qÜ 'gavaaMDo' qÜ yaanaI gaMvaar qÜ. vÜ ]nho ApnÜ samakxa nahIM maanato qao Aİr ]nasÜ rÜTI–bÜTI ka irSta BaI nahIM krto qao. [-sT AÍIkna p`vaasaI BaartIyaÜM ko pasa AcCI baÜlacaala vaalaI AMga`oj,aI BaaYaa ko saaqa vyaapar ko ilae pOsaa qaa‚ jaÜ vaÜ ApnÜ saaqa [-sT AÍIka sÜ laae qÜ. ]nhÜMnÜ pOsÜ ko bala pr nyaUj,a ejÜnT‚ farmÜsaI‚ Aİr pÜsT Aa^ifsa Aaid ka vyaapar AMga`oj,aÜM sÜ ApnÜ haqa mÜM lÜ ilayaa. caUMik ]nakI AMgÜ`j,aI kI pkD, Aama p`vaasaI BaartIyaÜ sÜ AcCI qaI At: vÜ ApnÜ AapkÜ AMgÜj,aÜM ko k,rIba samaJato qÜ. sa%tr‚ AssaI Aİr nabbÜ ko dSakÜM mÜM BaartIya cÜhro iba`iTSa samaaja ko hr tbako mÜM idKnÜ hI nahIM CanÜ BaI laga gae. AMga`oj,aÜM kÜ p`vaasaI BaartIyaÜM ko apsaI Alagaava yaanaI K,omÜM kÜ[- maa[nÜ nahIM rKto qÜ hr BaUrI camaD,I ]sako ilae [MiDyana hÜta qaa. flat: AazvaI Aİr navaIM dSak tk [-sT AÍIkna eiSayana Aİr p`vaasaI BaartIya samaaja AavaSyaktanausaar ek maMca pr AanÜ lagÜ. yah vah samaya qaa jaba iba`Tona mÜM [-sT AÍIkna p`vaaisayaÜM ko AanÜ sÜ BaUrI camaD,I kI sakara%mak Sai@t baRht$p mÜM naj,ar AanÜ lagaI. jaÜ baad mÜM klyaaNakarI isaw hu[-. 

hma yaid tulanaa%mak dRiYT sÜ doKo tÜ iba`Tona mÜM ihndIBaaYaI Anya BaartIya BaaYaaAÜM kI tulanaa bahut kma hMO Aİr jaÜ hOM vÜ BaI AsaMgaizt Aİr saamaMtI jaIvana ko AadI hOM. ifr BaI yaUºkoº ko tkrIbana saBaI p`vaasaI BaartvaMiSayaÜM kI saMpk- BaaYaa phlÜ nambar pr AMga`oj,aI Aİr dUsaro nambar pr ihndI hI rhI. vİsÜ BaI Baart kI lagaBaga saBaI baÜilayaÜM ko vyaakrNa Aİr maUla Sabd Aapsa mÜM kaÔI imalato–jaulato sÜ hO. phlaI pIZ,I ko gaujaratI Aİr pMjaabaI baÜlanÜ vaalÜ BaI ihndI baÜla lÜto hOM @yaÜM ik vÜ ihndI iflmÜM doKto hOM ihndI gaanÜ saunato Aİr gaato hOM. Aaja jaba kBaI ihndI ka kÜ[- ]%sava hÜta hO tÜ lagaBaga saBaI BaartvaMSaI samaana$p sÜ ApnaI $ica ko Anausaar ]samÜM Baaga lÜto hO yaa lÜnÜ ka p`yaasa krto hOM. baIsavaIM sadI ko AMitma carNa sÜ tkrIbana saBaI p`vaasaI BaartIya Anaİpcaairk$p sÜ saamaaijak ]%savaÜM‚ %yaÜharÜM Aaid pr ivaiBanna esaÜisaeSana‚ saÜsaa[TI‚ BaaYaa saimait‚ ihndI saimait Aİr Anya ihndI saMsqaaAÜM ko JaMDo ko tlÜ eki~t hÜnÜ lagÜ hOM. 

[sa sauKd saMyaaojana ko baavajaUd ihndI ko pzna–pazna Aİr lÜKna mÜM p`vaasaI BaartIyaÜ kI na[- pIZ,I ko saaqa bahut samasyaaeM^ hOM. yÜ samasyaae manaÜvİ&ainak‚ saamaaijak Aİr rajanİitk tInaÜM hI str pr hOM. AM^ga`oj,aI kI p`BaavaSaalaI iSaxaa–pwit‚ pirisqaityaaM‚ pirvÜSa‚ saamaaijak gazna‚ svaaqaI-‚ AsaihYNau rajanaIit‚ vİSvaIkrNa‚ vyai@tgat mah%vakaMxaaeM‚ p`vaasa kI jaiTla ivaYamataeM‚ naslaBÜd‚ rMgaBÜd‚ Aİr sabasÜ baZ,kr saidyaÜM puranaI AMga`oj,aI ko vaca-sva kI maanaisak gaulaamaI Aİr Gar ko AMdr kI dÜhrI saByata ihndI ko Aist%va kÜ lauPtp`aya: krnÜ mÜM samaqa- maalaUma hÜto hO. 

vastut: p`vaasaI BaartIyaÜM ko GarÜM mÜM ³ivaiBanna krNaÜM sÜ- ivaSÜYa kr iptRsa%ta Aİr rÜj,aIrÜTI ko karNa´ jaIvana ko dÜhro maanadMND ko saaqa dÜhrI saByata ivakisat hu[- Aİr [sako dbaava Aİr 'knFyaUj,ana' nÜ BaI na[- pIZ,I kÜ ihndI ko pznapazna Aİr lÜKna sÜ ivamauK kr rKa hO. yaVip Anya saBaI xÜ~ÜM mÜM hmaarI na[- pIZ,I tIva` gait sÜ AagÜ baZ, rhI hO prMtu ihndI ko pznapazna ko xÜ~ mÜM ABaI BaI ]dasaInata hO. iba`Tona ko hr xÜ~ mÜM BaartIya Apnaa mah%vapUNa- sqaana banaa rho hO. doKa jaae tÜ iba`Tona mÜM p`itvaYa- 80 p`itSat eiSayaa[- maUla ko Ca~ ]cca iSaxaa p`aPt krto hO Aİr ]namÜM EÜYztma ]plaibQa BaartIya Ca~ÜM kI hÜtI hO. Aaja pUro iba`Tona mÜM vyaapar Aİr ha[--Ôa[- vyavasaaya mÜM ]ccasqa pdÜM pr BaartIya Cae hue hO. Da@Tr‚ caaTo-D eka]MToMnT‚ eDvaÜkoT‚ ÔamÜ-isasT‚ vyaapar tqaa iba`iTSa isaivala saiva-sa jİsÜ hr xÜ~ mÜM safla BaartIya cÜhro baD,I tadad mÜM naj,ar Aato hO. 

yaUºkoº ko Aap`vaasaI BaartIyaÜM kI na[- pIZ,I kI samasyaa ifjaI‚ i~inadad‚ saUrInaama Aİr maa^irSasa ko BaartvaMiSayaÜM sÜ iBanna hO. yaUºkoº ko BaartvaMSaI Qana‚ sauivaQaa Aİr AcCo jaIvanastr ko ilae ApnaI [cCa sÜ doSa kÜ CÜD, kr yahaM Aae qÜ. paScaa%ya jaIvanastr‚ ivapula Qana saMcayana Aİr sauivaQaa hI ]naka laxya qaa. iba`Tona ko p`vaasaI BaartIyaÜM nÜ yahaM laxmaI jaI kI eosaI Ìpa pa[- ik ]nhMo pICo plaT kr doKnÜ kI AavaSyakta nahIM pD,I. haM jaba Qana Qaanya Aİr saba sauK ]nhoM imala gayaa tÜ jaD,ÜM kI AÜr laİTnÜ kI BaI sauiQa Aa[- Aİr tBaI BaaYaa Aİr saMsÌit kI BaI yaad Aa[-.

bahut sÜ na[- pIZ,I ko yauvaa AM^ga`oj,aI ko vaca-sva ko karNa hInaga`inqa‚ saUxma rMgaBÜd evaM [MsaTIT\yaUSanala roisaj,ama sÜ laD,nÜ ko ilae SvÜt jaIvanasaaqaI cauna lÜto hO‚ Aİr eosaa samaJato hO ik AMga`oj,a jaIvana saaqaI ]nhoM iba`iTSa samaaja kI baunaavaT kÜ samaJan܂ Aİr ]samÜM p`vÜSa krnÜ mÜM AcCI sauivaQaaeM mauhOyaa kra sakto hO. k[- eosÜ p`yaÜga safla BaI hÜto hOM. ima@sa mİirjÜj,a BaI [sa trh ihndI ko pznapazna ko baIca rÜD,a bana jaata hOM. yaUM BaI [MglİMND mÜM ABaI BaI k[- eoosÜo vyavasaaya hOM ijanamÜoM p`vaaisayaÜM ka p`vÜSa nahIM huAa hO. eosÜ vyavasaaya mÜM p`vÜSa panÜ Aİr sqaana banaanÜ ko ilae yauvakvaga- Saa^T-kT ko ilae sqaanaIya yaanaI AMga`oj,a jaIvanasaaqaI ka caunaava jaanÜ AnajaanÜ kr lÜta hO. flat: AMga`oj,a jaIvanasaaqaI ko saaqa ]nakI BaaYaa evaM saByata sahja hI ]sa doSa kI hÜ jaatI hO ijasa doSa mÜM vÜ janma lÜto hO rhto hO Aİr ijasa doSa ka ]naka jaIvana saaqaI hO. At: [sa trh ko pirvaar mÜM BaartIya saByata Aİr BaaYaa dÜnaÜM ka ivalaya iba`Tona ko p`BaavaSaalaI BaaYaa Aİr saMsÌit mÜM hÜ jaata hO. 

yaUM bahut sÜ p`vaasaI ga,OrkanaUnaI BaartIya naİjavaana maa~ bata-inayaa kI naagairkta panÜ ko ilae BaI 'ima@samİirja' kr lÜto hOM. eosÜ ivavaah AiQakaMSa sauivaQaa ko ilae hÜto hO. Aİr ifr yahI sauivaQaa ]nako jaIvana mÜM vaMSaanaugat jaD,ÜM sÜ yaanaI BaaYaa evaM saMsÌit sÜ kT jaanÜ kI jaIvaMt kD,I BaI bana jaatI hO. puranaI pIZ,I ko p`vaasaI BaartIyaÜM ko mana mÜM baccaÜM kÜ ApnaI BaaYaa isaKanÜpZ,anÜ kI lalak [sailae rhI hO ik baccÜ jaba Baart jaaeMgÜ tÜ dada dadI Aİr tayaa caacaa ko baccaÜM sÜ sahjata sÜ ihndI mÜM saMp`oYaNa kr sakoMgܲ pr Aba vah lalak nahIM rhI [sailae ik Baart mÜM Aba phlÜ sÜ BaI khIM AiQak AMga`oj,aI ka baÜlabaalaa hO. tk,rIbana saBaI baccÜbaUZ,o naİjavaana AMga`oj,aI sÜ vaaik,f hO jaÜ ApnÜAap mÜM AcCI baat BaI hO. prntu [sako karNa vah ApnÜ Aap kÜ '[laIT'‚ pZ,a ilaKa Aİr samaRw samaJ܂ Aİr ]sasÜ hIna ga`MqaI pnapo yah naadanaI Aİr icaMta kI BaI baat hO. 

iba`Tona mÜM maatRBaaYaa kI isqait sajaga p`vaaisayaÜM ko ilae sada sÜ icaMta ka ivaYaya rha hO. saamaanya$p sÜ Aaja BaI ihndI bahut sÜ laÜgaÜM ko ilae kma pZ,oilaKo Aİr AİrtÜM kI BaaYaa hO ijasÜ p`vaasaI pICo CÜD, Aayaa qaa. hIna ga`MiqayaÜM ko karNa kma hI BaartIya eosÜ hOM jaÜ gava- sÜ khto hO ik ]nako baccaÜM kÜ ihndI AatI hO. AiQakaMSa yahI khto saunÜ gae hO AÜh² hmaaro baccÜ kÜ ihndI nahIM AatI hO‚ yaa AatI tÜ hO pr baÜlato nahIM hO yaa baccÜ ihndI samaJa tÜ lÜto hO pr baÜlanÜ mÜM Samaa-to hOM. saca baat tÜ yÜ hO ik baccÜ ihndI mÜM kho gae SabdÜM ko kovala Baavaaqa- hI samaJa pato hOM At: ]%tr AMga`oj,aI mÜM doto hO. ihndI ko ek dÜ vaa@ya samaJa lÜnaa ihndI jaananaa nahIM hO. ihndI ka Sabd BaMDar A%yaMt ivaSaala Aİr ivastRt hO. ikMtu [na saba ko pICo AiBavaavakÜM kI ]dasaInata‚ AMga`oja,I kao AavaSyakta sÜ AiQak mah%va donaa Aİr ]naka Ait samaRw svaaqaI- samaaja hI kark hO.

bahrhala kuC baccaÜM kÜ Baart AanÜjaanÜ sÜ Aİr BaartIya iÔlmÜM doKnÜ sÜ qaÜD,I bahut TUTIfUTI dosaI BaaYaa Aa hI jaatI hO. Aba rhI pZ,nÜ kI baat vah tÜ bahut mauiSkla hO. ifr BaI [MglİMD mÜM baccaÜM kÜ maatRBaaYaa pZ,a[- jaatI hO. mauT\zI Bar p`itbaw saMskarI laÜga saPtahaMt pr maMidrÜM‚ GarÜM Aİr skUlaÜoM Aaid mÜM baccaÜM kÜ dosaI BaaYaaeoM pZ,anÜ kI sauivaQaa ]plabQa krato hO. BaartIya baccaÜM ko saaqa k[- AMga`oj,a yauvak­yauvaityaaĞ BaI baD,I p`itbawta ko saaqa BaartIya BaaYaaeM pZ,to hO. ihndIBaaYaI pirvaarÜM mÜM ihndI pZ,nÜ ko p`it kuC ivaSÜYa ]%saah nahIM hO. AiQakaMSa maaĞ-baap p`yaasa krko baccaÜM kÜ sqaanaIya kond`ÜM mÜM lÜ jaato hO. kuC baccÜ tÜ jaldI hI har maana lÜto hO ik pUva-jaÜM kI BaaYaa ihndI ko pZ,nÜ sÜ kuC imalanaaimalaanaa tÜ hO nahIM ifr ]sakÜ pZ,nÜ mÜM samaya @yaÜM gavaaMyaa jaae. yaanaI ]nako mana mÜM maatRBaaYaa ko ilae kÜ[- sammaana yaa saMskar nahIM hO basa maaĞ-baap ko dbaava sÜ saPtahaMt kI kxaa mÜM haj,arI lagaa doto hOM. ihndI Aaja BaI Apnaa Baavanaa%mak Aİr kamakajaI mah%va nahIM banaa pa[- hO yaanaI ihndI kamagarI‚ dFtrI Aİr rÜj,aIrÜTI sÜ nahIM jauD, sakI. [sa ko ilae kİna ijammÜdar hOÆ

iba`Tona ko GarÜM mÜM maataipta svayaM hInaga`Miqa ko karNa BaaYaaAÜM kI iKcaD,I krto hue AMga`oj,aI mÜM hI baccaÜM sÜ saMp`oYaNa krto hOM. At: baccÜ pUNa- ihndI Aİr samaRw vaa@yaivanyaasa sÜ piricat nahIM hÜ pato hOM. p`vaasa mÜM rh rho maataipta ApnÜ kaya-vyavahar sÜ BaI maatRBaaYaa ko p`it vah sammaana nahIM p`gaT krto hO jaÜ baccaÜM ko mana mÜM ihndI BaaYaa ko p`it p`oma jagaae saaqa hI yah BaI khnaa Anauicat nahIM hÜgaa ik ihndI saIKnÜ ko ilae yahaM sahI pirvÜSa Aİr ]pyaÜigata nahIM hOM prMtu ifr BaI ihndI p`oimayaÜM ko p`yaasa jaarI hOM.

vastut: yah du:K kI baat hO ik hmaarI maatRBaaYaa ihndI ka kamakaj,aI maUlya doSa evaM ivadoSa mÜM nahIM ko barabar hI hÜta jaa rha hO. yaid ihndI rÜj,agaar donÜ mÜM Asamaqa- hO tÜ [sa ]pBaÜ@ta saMsÌit Aİr baajaarIkrNa ko maahİla mÜM vah Aama AadmaI kÜ falatU hI p`tIt hÜtI hO. ihndIo saIKnaa [sa rOT rosa ko j,amaanÜ mÜM Aama AadmaI kÜ samaya ka du$pyaÜga hI lagata hO. AiQakaMSat: SvÜtvaNa- ko laÜgaÜM ko ilae Aba ihndI‚ ihndustainayaÜM kI phcaana nahIM hO bailk vah isamaT kr saaD,I‚ samaÜsaa Aİr saMgaIt pr ATk ga[- hOM. [sa trh hma BaaYaa saMsÌit Aİr jaD,ÜM sÜ k[--k[- idSaaAÜM mÜM kT rho hO. 

iba`Tona Aba tk ek BaaYaa vaalaa doSa rha hO mau#yaQaara ko skUlaÜM mÜM ABaI tk kÜ[- Anya BaaYaa nahIM pZ,a[- jaatI qaI. ipClÜ dÜ dSakÜ sÜ mau#yaQaara ko skUlaaMo mÜM Anya BaaYaaAÜM ³kmyaUinaTI lİgaueja´ ko pZ,anÜ kI vyavasqaa saM#yaa ko AaQaar pr kI ga[-‚ prMtu [samÜM BaI gaujaratI‚ pMjaabaI Aİr ]dU- kÜ hI p`mauKta imala sakI @yaÜMik ihndI BaaYaI ek jagah nahIM basÜ hOMO. ihndIBaaYaI iba`Tona ko ivaiBanna BaagaÜM mÜM ibaKro iCtro hO. ihndI Ca~ÜM kI saM#yaa Aama skUlaÜM mÜM tkrIbana naa ko barabar hO. 

ifr BaI kuC ihndI p`omaI Ca~ samaya samaya pr maatRBaaYaa mÜM saIinayar kOimba`ja yaa laMdna baÜD- kI prIxaa iCTpuT p`a[vÜT saMsqaaAÜM sÜ doto rho hO Aİr pasa BaI hÜto rho hO. naİkrI ko ilae BaI Anya ivaYayaÜM kI trh hI maatRBaaYaa ihndI kI jaIºsaIºesaºsaIº yaanaI ha[- skUla evaM 'e' lÜvÜla yaanaI [MTrmaIiDeT kI vahI maanyata hO jaÜ Anya ivaYayaÜM kI hO pr Ca~ evaM ]nako maata ipta ihndI kÜ Anya ivaYayaÜM ko samakxa ek ivaYaya na maana kr svayaM hI ]saka AvamaUlyana krto hOM. doKa jaae tÜ [sa Aqa- mÜM ihndIBaaYaa kI rÜj,agaarI p`asaM^aigakta hO ikntu hmaarI A&anaI‚ baajaarI AÜCI Aİr saMkINa- manaÜvaRit hI ]sÜ rÜj,agaarI kI p`asaaMigakta sÜ jaÜD,nÜ nahIM do rhI hO. yaVip Aaja BaI iba`iTSa samaaja maoM kÜT- mÜM‚ Asptala mÜM AaOr puilasa vyavasqaa mÜM ihndI ko Anauvaadk Aİr duBaaiYayao kI AavaSyakta hÜtI hO. k[- Anya naİkiryaÜM ko saaxaa%kar mÜM dosaI samaudaya kI BaaYaa jaananaa laaBakarI Aİr AavaSyak payaa gayaa hOM. 

kuC sajaga‚ A%yaMt sacÜt p`vaasaI maataipta Gar mÜM nanhoM baccaÜM sÜ ihndI mÜM saMvaad sqaaipt krnÜ ka saayaasa p`yaasa krto hOM. prMtu yÜ baccÜ BaI p`a[marI iSaxaa samaaPt krto krto sahja hI pirvÜSaanausaar AMga`oj,aI mÜM javaaba donaa sauivaQaajanak pato hO AaOr: QaIro QaIro AiQakaMSa ihndIBaaYaI AMga`oj,aI ko vaca-sva kÜ hI samaip-t hÜ jaato hO. ihndI BaaYaaBaaiYayaÜM kI saM#yaa bata-inayaa^ mÜM [tnaI kma hO ik ]sako p`yaÜga ko Avasar samaaijak $p sÜ bahut kma imalato hOM Aİr yaid imalato BaI hO tÜ phlaI maulaakat mÜM Aİpcaairk BaaYaa AMga`ojaI ka hI p`yaÜga ]icat samaJaa jaata hO. pircaya ko baad AiQakaSat: Aİpcaairk BaaYaa ka sqaana Aa%maIya BaaYaa ihndI lÜ lÜtI hO‚ jaÜ ek AcCI baat hO. 

[MglİND ko saBaI sqaanaIya pustkalayaÜM ko eqainak ivaBaaga mÜM maatRBaaYaa kI pustkoM AapkÜ imala jaaeMgaI. jahaĞ tk pZ,nÜpZ,anÜ kI baat hO ihndI kI rIDriSap bahut kma hO karNa batanÜ kI AavaSkta nahIM hO. Baart ko baD,o Sahr evaM samaRwvaga- svayaM ]sa isqait sÜ gauj,ar rho hO. pustkalayaÜM mÜM pustkÜM ka cayana laa[ba`oiryana krta hO. iksa trh kI iktabaÜM ka cayana hÜta hO‚ vah laa[ba`oiryana kI yaÜgyata Aİr $ica pr AaQaairt hÜta hO. ikntu yaid rIDriyap hI nahIM hO tÜ laa[ba`orI mÜM ihndI kI iktabaÜM ka rKnaa Aqa-Saas~ ko AnaukUla nahIM bİzta hO. ifr BaI ihndI kI pustkoM [glİMND ko hr pustkalaya mÜM AapkÜ imala jaaeMgaI‚ haMlaaMik ]nako pZ,nÜvaalaÜM kI saM#yaa SaUnya barabar hO.

laMdna ko [MiDyaaAa^iÔsa laa[ba`orI ikMgsaËa^sa mÜM Baart kI vÜ saba p`acaIna Aİr maQyayaugaIna pustkoM imala jaaeMgaI ijanakI Anya samakalaIna pustkÜM kÜ Baart mÜM dImak caaT ga[- hO. pustkÜM kI saurxaa Aİr rKrKava kÜ Qyaana mÜM rKto hue p`acaIna evaM AmaUlya pustkÜM kÜ yaUºkoº kI [sa laa[ba`orI nÜ ]nhoM maa[ËÜ iÔlma pr T/aMsÔr kr idyaa hO. mÜro ApnÜ baD,o iptamah saUÔI saMt mahYaI- iSavaba`t laala jaI kI 2‚500 pustkÜM mÜM sÜ tkrIbana 700 pustko¸ ijasamÜM kbaIr baIjak pr iTPpNaI BaI hO¸ Aba Baart mÜM khIM BaI ]plabQa nahIM hO‚ pr yahaM imala jaaeogaI. hO na maj,aodar baat² doSaivadoSa sÜ h,j,aarÜM ihndI evaM saMsÌt ko ivaWana yahaM sÜ p`amaaiNak saamaga`I SaÜQa ko ilae lÜ jaato hOM. Aaja BaI [MiDyaa Aa^iÔsa laa[ba`orI Baart sÜ baD,I saM#yaa mÜM pustkoM maMgaata hO.

ijana AMgÜ`j,aÜM nÜ hma pr dÜ saİ saala rajya ikyaa hmaarI saByata saMsÌit Aİr BaaYaa kÜ dbaayaa kucalaa Aİr ]sÜ K%ma krnÜ ko ilae mİkalÜ iSaxaa pwit ka AaivaYkar ikyaa vahIM AMga`oj,a Aaja yaUºkoº mÜM hma BaartIyaÜM kÜ ApnaI BaaYaa‚ saMsÌit Aİr saByata kÜ bacaae rKnÜ ko ilae saamaaijak str pr ³eqainak maa[naa^irTI kÜ´ sauivaQaa‚ Qana Aİr sqaana mauhOyaa BaI kra rho hO pr hma BaartIya ApnaI saMkINa- saamp`daiyak Aİr AÜCo manaÜvaRityaÜM ko karNa AiQakaMSa sauivaQaaAÜM ka du$pyaÜga kr rho hOM. 

Aaja [MglİMND mÜM pcaasa sÜ }pr ko ]ma` vaalÜ BaartIya naagairkÜM kI saM#yaa kaÔI tadad mÜM hO. ]nhIM mÜM sÜ kuC sajaga laÜga na[- pIZ,I ko saaqa saba kuC KÜnÜ ko baad ]sÜ ifr sÜ panÜ ko ilae CTpTa rho hO. Aaja BaaYaa Aİr saMsÌit kÜ bacaanÜ ka jaao p`yaasa yahaĞ hÜ rha hO ]sasÜ baD,I AaSaa baM^QatI hO. p`sannata kI baat yah hO ik Aaja iba`Tona mÜM yaUºko ihndI saimait‚ gaItaMjaila bahuBaaYaIya samaudaya‚ kqaa yaUºkoº Ìit yaUºkoº Aaya- samaaja‚ ivaSva ihndU maMidr‚ [MiDyana kmyaUinaTI saMnTr‚ sanaatna Qama- skUla Aaid jİsaI svİixak saMsqaae j,aÜrSaÜr sÜ ihndI ko p`caar–p`saar evaM iSaxaNa mÜM ApnܖApnÜ ZMga sÜ lagaI hu[- hOM. sauK kI baat hO yah hO ik BaartIya dUtavaasa ]nhoM samaya–samaya pr Apnaa pUra sahyaÜga do rha hO.

vastut: BaartIya ]ccayaÜga mÜM p`armBa sÜ hI iba`Tona mÜM Baart sÜ Aae AiQakairyaÜM ko baccaÜM Aİr AihndI BaaYaI vayaskÜM ko ilae ihndI kI kxaaeM AayaÜijat kI jaatI rhI hOM. 70 ko dSak mÜM EaI QamÜMnd` gaİtma ka naama [saI saMd-Ba mÜM Aata hOM. sana\ 1984 sÜ ihndI p`caar p`saar naIit ko tht Baart sÜ ihndI AiQakarI cayainat hÜ kr iba`Tona AanÜ Sau$ hue. [na ihndI AiQakairyaÜM nÜ samaya samaya pr iba`Tona mÜM cala rhI ihndI kI svayaMsaovaI saMsqaaAÜM sÜ sampk- ikyaa tqaa ]nako kayaÜ- mÜM $ica laI ijasasÜ iba`Tona mÜM kama krtI [na svayaMsaovaI saMsqaaAÜM kÜ p`orNaa Aİr bala imalaa. vat-maana mÜM iba`Tona mÜM ihndI evaM BaartIya saMsÌit samanvaya ka kaya- Baart ko ivadoSa maM~alaya ko ihndI ivaBaaga Wara ikyaa jaata hO. ijasasÜ iba`Tona mÜM ihndI ko ]nnayana mÜM saMlagna laÜgaÜM ka manaÜbala baZ,ta hO. 

ihndI iSaxaNa yaid Aaja iba`Tona mÜM gaitmaana hO tÜ vah hO ]na svayaMsÜvaI AQyaapkÜM ko Aqak p`yaasaÜM sÜ ijanhoM laÜga jaanato BaI nahIM hO. eosÜ inasvaaqa- Aİr kt-vyainaYz ihndI iSaxakÜ nÜ ihndI iSaxaa kI maSaala kÜ GarÜM‚ maMidrÜM‚ saPtahaMt skUlaÜM‚ saÜsaa[TI ha^la Aİr [MiDyana esaÜisaeSana mÜM hr ivarÜQaI isqait mÜM jalaae rKa. [na laÜgaÜM nÜ hr dSak mÜM GarGar jaa kr baccaÜM kÜ [kTza kr ]nako AMdr ihndI ko p`it p`oma Aİr Aadr jagaanÜ ko ilae trhtrh ko papD, bÜlÜ hOM.

eosÜ iSaxakÜM kÜ Aadr donÜ ko ilae kuC naama mİM yahaM lÜnaa caahUMgaI‚ jİsÜ galaasgaÜ kI svagaI-yaa baalaa BasaIna‚ naa^iTGaMma ko bİkuMznaaqa Samaa-‚ laMdna ko rama dasa gauPta‚ vÜd maÜhlaa‚ saudSa-na maÜihnd`a‚ rajÜnd` caÜpD,a Aaid. yÜ vÜ laÜga hOM ijanhÜMnÜ Apnaa saara jaIvana hI ihndI iSaxaNa Aİr BaartIya saMsÌit ko p`caar p`saar kÜ samaip-t kr idyaa. 

[na iSaxakÜM ko pasa 7vÜM Aİr 8vÜM dSak mÜM na tÜ kÜ[- paz\yaËma qaa na hI pustkoM. ]sa samaya fÜTÜ ka^pI kI BaI kÜ[- sauivaQaa ]plabQa nahIM qaI. eosÜ p`itbaw AQyaapk ]sa samaya hstilaiKt pustkÜM Aİr ApnÜ banaae paz\yaËmaÜM sÜ baccaÜM kÜ pZ,ato qÜ. ek trÔ sqaanaIya skUlaÜM mÜM AitsaaQana sampnna AMga`oj,aIiSaxaa dUsarI trÔ saaQana ivahIna maQya­yaugaIna ihndIiSaxaa baalakÜM ka mana lagÜ tÜ kOsÜÆ p`iSaxaNa na hÜnÜ ko karNa yÜ p`itbaw ihndI iSaxak ³[na iSaxakÜM ko pasa kÜ[- p`iSaxaNa nahI qaa´ ABaI tk yah BaI nahIM samaJa pae qÜ ik [na baalakÜM kÜ ihndI iWtIya BaaYaa kI trh pZ,a[- jaanaI caaihe. pirvÜSaanausaar [na baccaÜ kI p`qama BaaYaa ihndI nahIM AMga`j,aI hÜ caukI hÜtI hO. vastut: iba`Tona‚ AmÜirkI Aİr yaÜrapIyana ivaVaiqa-yaÜM kI BaaYaa[- AavaSyaktaeM^ Aİr samaJa‚ Baart‚ KaD,I Aİr lİiTna AmÜirkna doSaÜM ko ivaVaiqa-yaÜM sÜ iBanna hÜtI hOM.

[saI saMdBa- ko AMtrgat mİM Aap laÜgaÜM kÜ iba`Tona kI kuC CÜTIbaD,I mah%vapUNa- ihndI iSaxaNa saMsqaaAÜM sÜ pircaya krnaa mİM AavaSyak samaJatI hUM. jİs܂ BaartIya ivaVaBavana‚ mahalaxmaI maMidr‚ [-ilaMga Aaya-samaaja‚ ihndU klcarla saÜsaa[-TI iÔncal܂ ihndU klcarla saÜsaa[TI slaaA܂ ihndI baala Bavana‚ ihndU saÜsaa[TI TUiTMga-laMdna‚ klaa inakotna naa^iTMGama‚ BaartIya ivaVaBavana mİncÜsTr‚ gaItaBavana lÜsTr‚ dugaa--Bavana rMDola‚ EaIlİND lİMgauja ka^lÜja‚ pak-ha^la skUla‚ EaI ÌYNa maMidr vaulvarhOmpTna‚ ihndU-samaaja maMidr -roiDMga Aaid

70–80 ko dSak ko maQya mÜM jaba p`vaaisayaÜM kI dUsarI pIiZ,yaaM baD,I saM#yaa mÜM skUlaÜM mÜM AanÜ lagaIM tÜ AM^ga`oj,aI sarkar ko iSaxaaivadÜM kÜ mahsaUsa huAa ik [MglİND QaIro QaIro bahusaaMsÌitk Aİr bahuBaaYaIya doSa hÜta jaa rha hO. At: ]sa samaya kI iSaxaamaM,~I EaImatI qİcar nÜ iba`iTSa iSaxaa pwit mÜM maİilak sauQaar ka p`yaasa ikyaa. ]sa samaya ko 'svaana irpÜT-' Aİr 'baulak irpÜT-' ko savÜ- nÜ yaUºko kÜ bahuBaaYaIya Aİr bahusaaMsÌitk doSa GaÜiYat kr idyaa‚ At: hÜma Aa^iÔsa sÜ p`vaasaI samaudaya ko sahayataqa- kaMana maako-T sÜ iSaxaa ivaBaaga kÜ Aaiqa-k sahyaÜga imalanÜ lagaa. iba`iTSa skUlaÜM mÜM BaartIya %yaÜOhar‚ [MTrnÜSanala [-vainaMga Aaid manaae jaanÜ lagÜ. ifr BaI mau#ya Qaara ko skUlaÜM mÜM ihndI pZ,anÜ kI kÜ[- vyavasqaa nahIM hÜ pa[- @yaÜM ik ABaI BaI sada kI trh ihndI BaaYaI Ca~ÜM kI saM#yaa skUlaÜM mÜM bahut kma rhI. haM skUlaÜM mÜM ihndI [MiglaSa kI 'Duela lİMgaueja' vaalaI pustko‚ iD@SanarI‚ ihndI baÜlanÜvaalÜ duBaaYaIya sahayak TIcar‚ saUcanaa p~‚ Aİr saUcanaa p+ Aaid idKnÜ AarmBa hÜ gae. 

yahI vah samaya qaa jaba saaQaarNatyaa AsptalaÜM‚ puilasa caİikyaÜM Aİr pustkalayaÜM Aaid mÜM BaI dÜ BaaYaaAÜM mÜM ilaKI saUcanaa p~ Aİr saUcanaa pT ko saaqa duBaaiYayÜ sahayak Aaid naj,ar Aanao Sau$ hÜ gae. skUlaÜM mÜM baccaÜM kÜ maatR-BaaYaa Wara AMga`oj,aI saIKnÜ mÜM sahayata imalanÜ lagaI. AMga`oj,a iSaxakÜM kÜ malTIklcarla ejaukoSana evaM p`vaasaI saByata pr [nasaiva-sa T/oinaMga Aaid imalanÜ lagaI. At: AMga`oj,a iSaxak܂ Da@TrÜM vakIlaÜM Aaid kÜ ihndI saIKnÜ kI AaSyakta mahsaUsa hu[-. eosÜ mÜM ihndI mah%vapUNa- hÜ ]zI Aİr sqaanaIya vayaskÜM mÜM ivaiBanna karNaÜM sÜ ihndI pZ,nÜ Aİr ilaKnÜ kI p`orNaa imalaI. jagah jagah ihndI kI vayask iSaxaa ka p`yaÜjana hÜnÜ lagaa. 

mİM ]sa samaya 'laMdna baarÜ maT-na' ko baIcahÜma skUla mÜM pZ,atI qaI. mÜrI bahuBaaYaIya yaÜgyata kÜ doKto hue mauJÜ bahusaaMsÌitk iSaxaa ka Baar saİMpa gayaa. baad mÜM mİM 'AlaI- [yarsa baayailaMgauAla TIma' kI DopuTI TIma laIDr banaI. ]sa samaya ihndI ko p`caar p`saar ko ilae mİMnÜ ivaiBanna tlaÜM pr BaartIya samaudaya ko ilae k[- svİicCk kaya- ike. yahI vah va@t qaa jaba mİMnÜ 'laMDna baarÜ AaÔ maT-na' ko paz\yaËma ka Anauvaad ikyaa saaqa hI AMga`oj,a iSaxakÜM kÜ 'baayailaMgauAla' baccaÜM kI BaaYaa[- Aİr saaMsÌitk AavaSyaktaAÜM ko ilae ³ka^nÍonsa Aİr vak-Sa^ap Aaid ko Wara´ p`iSaixat Aİr sacÜt ikyaa. ]saI samaya mİMnÜ 'ha] Tu iba`MgaAp baayailaMgauAla icalDo/na [na d iba`iTSa saÜsaa[TI' pr caar inabaMQa Aİr 'dIpk d baaskoT mİMna' saIrIj,a kI paMca krIkulama kI sahayak iWBaaYaIya pustkoM ilaKI. ]saI baIca sqaanaIya iËsTla rÜiDyaÜ pr ihndI ko rivavaarIya p`saarNa ko kaya-ËmaÜM mÜM baccaÜM ko AiBavaavakÜM ko samasyaaAÜM ka samaaQaana ka kaya- BaI ikyaa. yahI vah samaya qaa jaba saMpUNa- iba`Tona mÜM bahusaaMsÌitk Aİr bahuBaaYaIya samaaja ko p`it ]%sau@ta Aİr $ica kI lahr ]zI. 

ihndI iSaxaa AaOr iSaxaNa saMsqaaeM

ipClao ek dao dSakaoM maoM ihndI BaaiYayaÜM ko )dya mÜM ApnaI BaaYaa ko p`it sammaana baZ,a hO. eiSayana ivaVaiqa-yaÜM mÜM BaI ApnaI BaaYaa Aİr saMsÌit ko p`it Aa%maivaSvaasa jaagaa. skUlaÜM‚ pustkalayaÜM Aİr ihndI sÜivayaÜM kÜ Aaiqa-k Anaudana imalaa khIM sadupyaÜga huAa tÜ khIM du$pyaÜga. vaastva mÜM yaid rcanaa%mak ZMga sÜ [sa Aaiqa-k Anaudana ka ]pyaÜga hÜta tÜ ihndI iSaxaNa ka ivakasa Aİr AcCa hÜta. 

1984–85 mÜM hue ek Anya irpÜT-' nÜ yah saaibat ikyaa gayaa ik [MglİND mÜM pMjaabaI‚ gaujaratI Aİr ]dU- baÜlanÜ vaalÜ bahusaM#yak hO. ihndI ko Ca~ÜM kI saM#yaa Anya BaaYaaBaaiYayaÜM kI tulanaa mÜM bahut kma hO. At: ihndI ka Anaudana ek baar ifr bahut kma hÜ gayaa. vastut: [MglİND mÜM Baart kI rajaBaYaa ihndI nahIM p`adoiSak BaaYaae AiQak pnapIM hOM. 

]na idnaÜM mau#yaQaara ko k[- skUlaÜM nÜ AaQauinak ivadoSaI BaaYaaAÜM ko tht ApnÜ paz\yaËma mÜM ihndI kÜ BaI sqaana idyaa. laMdna Aİr kOimba`ja ivaSvaivaVlayaÜM sÜ 'AÜ' Aİr 'e lÜvala' ³ha[- skUla Aİr [MTrmaIiDyaT´ kI ihndI kI prIxaaeM AarmBa kI ga[-M-. ikntu 1996 mÜM Ca~ÜM kI kmaI kI vajah sÜ koimba`ja nÜ ihndI kI prIxaaeoM 'ka^sT [foi@Tva' na hÜnÜ ko karNa baMd kr dIM tÜ bahut sÜ ihndI p`imayaÜM Aİr iSaxakÜM nÜ ]sÜ bahala kranÜ ka p`yaasa ikyaa ikntu AiQak ivaVaqaI- na imalanÜ ko karNa prIxaa bahala na hÜ sakI. Aaja BaI laMdna baÜD- sÜ jaIº saIº esaº saIº mÜM ihndI kI prIxaa hÜtI hO ³yaVip kOimba`ja kI prIxaa baMd hÜ caukI hO´ Aİr ijasakI maanyata iksaI BaI ivaYaya kI trh maanya hO. Aaja kuC BaartIya Aİr ivadoSaI baccÜ jaIº saIº esaº saIº yaanaI ha[- skUla kI prIxaa mÜM saimmailat hÜto hOM Aİr pasa BaI hÜto hOM. ikMtu jİsaa ik mİMnÜ phlÜ kha hO baarhvaIM kI prIxaa idnaÜM-idna prIxaaiq-ayaÜM ko igartI hu[- saM#yaa ko karNa samaaPt hoatI jaa rhI hO.

Aaja jaba ik kOiba`ja kI 'e lÜvÜla' kI prIxaa rd\d kr dI ga[- hO tÜ BaI laMdna baÜD- ko prIxaaAÜM ko saharo ihndI ko bahut sÜ samaip-t laÜga ihndI iSaxaNa ka kaya- saaPtahant ko skUlaÜM mÜM pUro manaÜyaÜga sÜ kr rho hO.

laMdna ko svaasa‚ Aa^@saÔÜD- Aİr kOimba`ja ivaSvaivaValayaÜM mÜM snaatk str pr ihndI kI pZ,a[- Aİr SaÜQa kaya- maQya kala sÜ lÜkr Aaja tk hÜ rha hO. [na ivaSvaivaValayaÜM mÜM Baart ko ilae AİpinavaiSak kala mÜM rajya kaya- krnÜ ko ilae baD,obaD,o AİpnaIvÜiSak $ica ko AMga`oj,a Aİr yaUrÜipyana rajanaIit&ÜM‚ ÔİijayaÜM‚ vyaapairyaÜM‚ SaÜQa kta-AÜM nÜ maQyakalaIna samaya mÜM ihndI Aİr saMsÌt pZ,I. Aaja BaI [na p`isaw ivaSvaivaValayaÜM mÜM ivadoSaÜM sÜ Aae Ca~ SaÜQa‚ snaatk Aİr snaatkÜ%tr iSaxaa ko ilae p`vÜSa lÜto hO. 
ivaSvaivaValayaÜM ka saMdBa- Aato hI iba`Tona kI ek bÜhd KUbasaUrt AaQauinak yaUinavaisa-TI ]BartI hO vah hO 'yaÜk- yaUinavaisa-TI'. yaa^k- yaUinavaia-TI kI sqaapnaa 1966 mÜM ivaSÜYakr ihndI ko p`caarp`saar ko dRiYTkÜNa sÜ kI ga[- qaI. [sa ivaSvaivaValaya mÜM ihndI mÜM $ica rKnÜ vaalaÜM kÜ ihndI pZ,anÜ ko p`SaIxaNa ko saaqa ihndI BaaYaa Aİr ihndI vyaakrNa pr SaÜQa Aaid krnÜ kI BaI sauivaQaa dI ga[- qaI Aİr yah sauivaQaa yaa^k- ivaSvaivaValaya ko pasa ABaI BaI hO.

yaa^k- ivaSvaivaValaya nÜ ipClÜ dSakÜM mÜM ihndI ko p`caar p`saar ko ilae k[- mah%vapUNa- kaya- ike‚ 1973 mÜM [sa ivaSvaivaValaya ko t%vaaQaana mÜM 'ihndI pirYad' kI sqaapnaa kI ga[-‚ 'pirYad' nÜ bahut sÜ AMga`oj,a Aİr BaartvaMSaI Ca~ÜM mÜM ihndI Aİr BaartIya saMsÌit ko p`it jaaga$kta pOda kI. saİBaagya sÜ ]nhIM idnaÜM Baart sarkar nÜ ifjaI‚ maa^irSasa‚ saUrInaama‚ iT/inaDaD evaM saaMsÌitk samaJaİto vaalÜ doSaÜM ko Ca~ÜM kÜ ihndI&anavaQa-na Aİr iSaxaNa ko ilae Ca~vaRit donaa Sau$ ikyaa. yaÜk- ivaSvaivaValaya ko ihndI ivaBaaga ko AQyaxa EaI mahond` vamaa- ko saaqa-k p`yaasaÜM sÜ 1978 mÜM ivaSvaivaValaya str pr Baart sarkar Wara [MglİND kÜ BaI dÜ Ca~ vaRityaaM imalaI. [nhIM idnaÜM yaUºkoº ko sarkarI mahkmaÜM‚ eyarpÜT-‚ kÜT- Aİr piblak sÜ@Tr mÜM ihndI ko duBaaiYayaÜM Aİr Aİr AnauvaadkÜ kI BaI inayaui@t hu[- ijanamÜM sÜ bahutÜM ka pi`SaxaNa yaa^k- ivaSvaivaValaya nÜ hI ikyaa.

yaÜk- ivaSvaivaValaya ko ihndI ivaBaaga ko AQyaxa EaI mahond` vamaa- nÜ ]na idnaÜM ihndI ko ]nnyana ko ilae bahut sÜ eosÜ mah%vapUNa- kaya- ike ijasako karNa ihndI ek baar ifr janamaanasa ko AakY-aNa ka kond` banaI. 
yaa^k- ivaSvaivaValaya nÜ 6 jaUna 1981 mÜM yaa^k- mÜM p`qama 'raYT/Iya ihndI sammÜlana' ikyaa ijasamÜM baRht $p sÜ ihndI iSaxak sammÜlana huAa Aİr saaqa hI ihndI pzna–pazna pr ivacaar–ivamaSa- huAa. ifr yaa^k- mÜM k[- vaYaÜM- tk p`itvaYa- ihndI ko pzna–pazna Aİr iSaxaNa pr iSaivar lagato rhoM‚ ijasamÜM ihndI ko iSaxak Baaga lÜto rhoM. Aba ]saI prMpra kÜ yaUºkoº ihndI saimait Aİr Ìit yaUºkoº nÜ 2001 mÜM 'ihndI &ana p`ityaÜigata' Aİr 'iSaxak–sammÜlana' mauihma kI trh p`a[marI Aİr maaQyaimak iSaxaa ko str pr calaayaa hO. 

yaVip [MglİND mÜM p`a[marI Aİr sÜkonD/I str pr ihndI ko pzna–pazna ka saugaizt [MÍasT/kcar kBaI nahIM rha hO. ihndI iSaxaNa ko ilae svİicCk skUlaÜM mÜM '[MÔasT/@car' na hÜnaa vaastva mÜM ihndI p`omaI BaartIya samaudaya ko ilae bahut baD,o icaMta ka ivaYaya hO. saaqa hI iba`Tona mÜM p`a[marI Aİr maaQyaimak ihndI iSaxaNa ko paz\yaËma ko punaga-zna Aİr samakalaIna p`asaMigak ivakasa kI BaI bahut baD,I AavaSyakta rhI hO Aİr ABaI BaI hO '[nÍasT/@car' ko ilae. Aaja BaI jaÜ paz\yaËma ivadoSaÜM mÜ iSaxaNa ko ilae p`yaÜga mÜM laae jaato hOM vÜ ABaI BaI maQyayaugaIna Aİr p`acaIna hOM‚ ]namÜM caunaİtI‚ AaQauinak p`asaMigakta‚ [lÜ@T/a^inak maIiDyaa‚ kmPyaUTr Aİr dUrsaMcaar ko t%vaÜM ka ABaava hO. saI–Dok ko laIlaa–p`baÜQa ³kMmPyaUTr p`Üga`ama´‚ tqaa Daº snÜla‚ Aİr vÜd maÜhlaa Wara banaa[- ga[- AaQauinak paz\ya-saamaga`I mÜM BaI sauQaar Aİr kmPyaUTrIkrNa kI AavaSyakta hO.

trh–trh ko CÜTo–maÜTo paz\yaËma sÜ na tÜ ihndI ka kÜ[- maanak banaa hO Aİr na hI mah%ta. ivadoSaÜM mÜM ihndI tbatk pUrI trh sÜ nahIM pnap paegaI jabatk ihndI ka saMpUNa- paz\yaËma ivadoSaÜM mÜM pZ,nÜ vaalÜ Ca~ÜM kI AavaSyaktanausaar ]nako pirvÜSa Aİr p`asaMigak kansÜpcauAla ivakasa ko Anau$p tOyaar nahI hÜgaa yaanaI paz\yaËma kÜ ivadoSaÜM mÜM ihndI 'eoj,a A sÜkonD lİMgaueja' kI trh pZ,ayaa jaae jİsÜ saMsaar kI Anya AaQauinak evaM ]nnat BaaYaaeM pZ,a[- jaa rhI hOM. [sako ilae Baart sarkar ³kond`Iya ihndI saMsqaana¸ Aagara‚ ]%tr p`doSa- laKna}‚ idllaI Aaid´ kÜ ApnÜ t%vaavaQaana mÜM ek nayaa caunaİtIpUNa- paz\yaËma tOyaar kranaa hÜgaa ijasÜ p`itvaYa- AvaSyaktanausaar ApDoT ikyaa jaa sakta hÜ.

ihndI mÜM [sa samaya kMPyaUTr ko [stmaala ko ilae bahut sÜ Alaga–Alaga faMT cala rho hOM. lÜikna ek faMT ka dUsaro mÜM pirvat-na naa kr panÜ ko karNa k[- kiznaa[yaaM AatI hOM. [sailae AavaSyakta hO ik ihndI ka kÜ[- eosaa maanak faMT banaayaa jaae ijasamÜM prspr pirvat-na saMBava hÜ. kMPyaUTr ko p`it hmaaro ihndI jagat mÜM bahut saI kuzaeM hO. hmÜM ApnaI maanaisakta kÜ badlanaa hÜgaa. kMPyaUTr nÜ Aaja pUro saMsaar mÜM ËaMit macaa dI hO. Aaja ko saMsaar mÜM kmPyaUTr ka bahut baD,a yaÜgadana hO. At: ihndI kÜ pUNa-$p sÜ kamPyaUTra[j,a hÜnaa hÜgaa Aİr kMPyaUTr pr ihndI iSaxaNa kÜ sahja $p sÜ caalaU krnaa hÜgaa.

koMd`Iya ihndI saMsqaana¸ Aagara nÜ [sa ivaYaya pr bahut kama ike hO. ivaiBanna iSaivar܂ ihndI sammÜlanaÜM Aaid mÜM mÜrI BÜMT kond`Iya ihndI saMsqaana ko pZ,o Ca~ÜM evaM iSaxakÜM sÜ hu[- hO ijanhÜMnÜ kod`Iya ihndI saMsqaana Aagara kI gaitSaIlata Aİr ]sakI ]plaibQayaÜM sÜ mauJÜ Avagat krayaa hO. Aaja [sa vyaa#yaanamaalaa ko dİrana mİ svayaM kond` mÜM hÜ rho kayaÜ- kI baanagaI sÜ piricat hÜ rhI hUM. mauJÜ koMd`Iya ihndI saMsqaana sÜ bahut AaSaaeM hO Aİr ijasa trh sÜ ivadoSaÜM mÜM ihndI iSaxaNa ko paz\yaËma‚ paz\ya–saamaga`I‚ iSaxaNa–pwit Aaid pr kond` SaÜQa‚ iSavar‚ va@tvya Aİr sammÜlana kra kr ]sa pr gaitSaIla AaQaarBaUt maanak ZaMcaa tOyaar kr rha hO ]sasÜ AvaSya hI ihndI iSaxaNa mÜM ek ËaMitkarI pirvat-na Aaegaa Aİr ihndI kI mah%ta baZ,ogaI.

Aaja saMsaar ko saBaI doSaÜM mÜM iksaI na iksaI $p mÜM ihndI BaaYaa Aİr saaih%ya ka iSaxaNa hÜ rha hO. prMtu ]sako iSaxaNa ka str Aaja BaI ivaSva kI Anya ]nnat BaaYaa kI tulanaa mÜM bahut kma hO. ihndI iSaxaNa mÜM eosaI gaitSaIlata Aİr ]pyaÜigata hÜnaI caaihe ijasakÜ ivaSva BaaYaa svaIkRit ApnÜ Aap do do. AMt mÜM mİM ek baar ifr roKaMikt krnaa caahUMgaI ik Aaja ivadoSaÜM mÜM ivaSÜYakr iba`Tona mÜM ihndI iSaxaNa kI rah mÜM AavaSyakta hO ivaSvavyaapI ihndI maanak paz\yaËma kI‚ p`iSaixat iSaxakÜM ko saaqa koond`Iya saMsqaagat sahayata. Aaja ivaSÜYakr eosaI pustkÜM kI AavaSyakta hO jaÜ ivaVaiqayaÜM- kÜ ihndI mÜM vaata-laap krnÜ mÜM samaqa- kro. Aaja ko Ca~ ilaiKt iSaxaa sÜ AiQak vaata-laap mÜM $ica lÜto hO. [sako saaqa hI p`a[marI Aİr maaQyaimak str pr sahayak paz\yavastu kI p`asaMigakta Aİr ]plaibQa mÜM kMPyaUTr Aİr dUrsaMcaar maaQyama ka samauicat p`yaÜga Aİr samaavÜSa BaI AavaSyak hO.

maaca- 2003 mÜM laMdna mÜM hue 'yaUrÜpIya ihndI iSaxaNa sammÜlana' sa~ mÜM hMgarI sÜ Aae Daº rivagauPt‚ rÜmaainayaaM kI sauEaI sabaInaa pÜpala-na‚ mayaUinaK kI sauEaI ibailayaanaa myaUlar‚ yaUºkoº ko ihndI iSaxak EaI vÜdima~ maÜhlaa Aİr ËÜiSayaa ko saunaIla kumaar Ba+ saBaI nÜ ek svar mÜM kha qaa‚ 'ihndI vyaakrNa kI vyaavahairk jaiTlataAÜM‚ saMyau@t iËyaaAÜM tqaa ivadoSaI ivaVaiqa-yaÜM ko ilae ApnaI BaaYaa ko vyaakrNa kI tulanaa mÜM ihndI vyaakrNa kÜ ga`hNa krnÜ Aİr samaJanÜ mÜM AanÜ vaalaI kiznaa[yaÜM pr ivastar sÜ ivacaar–ivamaSa- krnÜ ko ilae ek kaya-kairNaI kmÜTI ka gazna hÜnaa caaihe. ijasamÜM ivaivaQa yaÜrÜpIya doSaÜM mÜM ihndI ko AQyayana AQyaapna ka [ithasa‚ ]sakI vat-maana isqait‚ ivakasa Aİr AQyana AQyaapna mÜM AanÜ vaalaI samasyaaeM‚ BaartIya Qama- dSa-na‚ saMsÌit samaaja evaM Anya BaartIya BaaYaaAÜM ko AQyayana‚ ihndI kI pustkoM tqaa ivaVaiq-ayaÜM ko ilae kxaaAÜM sÜ baahr ihndI ka pirvÜSa banaanÜ kI samasyaa Aaid ihndI ko raYT/Ie Aİr AMtrrYTIya saMdBaÜ- ko maaQyama sÜ p`kaSa mÜM AanÜ caaihe. 

Aaja lagaBaga ihndI ko saBaI nae–puranÜ saMsqaapk‚ iSaxaa–Saas~I‚ BaUtpUva- iSaxak‚ Ca~ saBaI ek maMca pr ek~ hÜ cauko hOM Aİr saBaI saMsqaaeM ek JaMDo tlÜ Aa ga[- hOM. phlÜ saMsqaaAÜM kI saImaaAÜM ko karNa k[- yaÜgya dUr dRiYT rKnÜ vaalÜ p`itbaw Aİr vairYz laÜga svaasqya Aqavaa Anya iksaI karNa sÜ ihndI ko p`caar–p`saar mÜM saiËya yaÜgadana nahIM do pa rho qÜ Aba vÜ vÜba saa[T Aİr dUr saMcaar ko Wara Aapsa mÜM jauD,o hOM. [sa trh ihndI ko ]nnayana‚ pzna–pazna‚ Aİr p`caar–p`saar Aaid pr mahInaÜM sÜ ivacaar–ivamaSa- hÜ rha ik dUsarI Aİr tIsarI pIZ,I ko BaartIya maUla ko laÜgaÜM kÜ iksa trh sÜ ihndI ko pzna–pazna Aİr ]nnayana ko kaya- sÜ jaÜD,a jaae. ihndI saimait Aİr Ìit yaUºkoº ko AayaÜjakÜ Aİr ihndI samaaja ko purÜQaaAÜM ko AMdr k[- mah%vakaMxaI yaÜjanaaAÜM kI $proKa tOyaar hÜ rhI hO. iba`Tona kI tmaama CÜTI baD,I ihndI saMsqaaAÜM sÜ p~ Wara‚ [mÜla Wara Aİr vyai@tgat $p sÜ sampk- inarMtr sqaaipt ikyaa jaa rha hOM. Aba doKnaa hO ik yah yaÜjanaa khaM tk safla hÜtI hO.

[sa trh sÜ ska^TlİND‚ vÜlsa‚ imaDlİNDsa‚ AayarlİND Aaid ko ihndI iSaxaakond`ÜM kI ek ilasT banaa[- ga[- hO. Aİr ]nhoM [sa yaÜjanaa ka ]d\doSya bata kr ]nhoM ek saU~ mÜM gaizt ikyaa gayaa hO. baccaÜM mÜM ]%saahvaQana- ko ilae khanaI–kivata p`ityaÜigata Aaid jİsaI sqaanaIya yaÜjanaaeM BaI banaa[-- ga[- hO.

yaUºkoº ihndI saimait nÜ 2001 mÜM [MglİND mÜM baccaÜ Aİr AiBavaavakÜM kÜ ihndI pzna-pazna kI AÜr AakiYa-t krnÜo ko ilae yah 'ihndI &ana p`ityaÜigata' ek mauihma kI trh calaa[-. vyavasqaa Aİr kaya-kta-AÜM kI saImaa kÜ doKto hue sava- p`qama p`ityaÜigata laMdna ko [-ilaMMga Aaya-samaaja mÜM AayaÜijat kI ga[- jahaM ipClÜ tIna dSak sÜ ihndI kI kxaaeM saucaa$ $p sÜ cala rhI qaI. sana\ 2001 kI [sa p`ityaÜigata mÜM 150 baccaÜM nÜ laMdna ko ivaiBanna xÜ~ÜM sÜ Aa kr Baaga ilayaa. ilaiKt p`ityaÜigata ko saaqa baccaÜM kI baÜla–caala kI prIxaa BaI laI ga[-. sabako ]%saah kÜ doKto hue ]saI samaya 'ba`ona-sTama-' ko ilae ek ivacaar gaÜYzI ka BaI AayaÜjana ikyaa gayaa. gaÜYzI kaÔI safla rhI bahut sÜ p`stava Aae. ijana pr Kula kr ivacaar huAa. Ca~܂ iSaxakÜ Aİr AayaÜjakÜM nÜ ek mat sÜ kha ik yaid prIxaa kond` ka ivakoMd`IkrNa kr idyaa jaae tÜ AiQak ivaVaqaI- prIxaa mÜM Baaga lÜ sakoMgÜ. ek sqaana pr prIxaa hÜnÜ ko karNa ivaVaiqa-yaÜM Aİr saMsqaaAÜ ko AanܖjaanÜ mÜM Aqa--vyaya Aİr samaya-vyaya mÜM kTİtI hÜ saktI hO Aİr ApnÜ kond` mÜM prIxaa donÜM mÜM Ca~ AiQak saMyat rh paeMgÜ. 

prIxaa kI saflata sÜ p`oirt hÜ kr ihndI ko bahut sÜ SauBaicaMtkÜM nÜ AagÜ baZ,kr purskarÜM kI GaÜMYaNaa kI ijasamÜM Daº sa%yÜnd` EaIvaastva‚ koOimba`ja ivaSivaValaya‚ ]Yaa rajÜ sa@sÜnaa‚ rajÜnd` caÜpD,a‚ sauKraja basara‚ QamÜM-d` i~pazI‚ baIº emaº gauPta‚ ASaÜk Samaa-‚ pa^la inaScala‚ rama Ba+ Aaid qÜ. [na purskarÜM mÜM saat eyar iTkT Baart Ba`maNa ko qÜ Aİr 50 Anya purskar qÜ. purskar samaarÜh ko Avasar pr ek BaaYaNa p`ityaÜigata BaI kI ga[- ijasamÜM 63 Ca~ÜM nÜ Baaga ilayaa jaÜ ik ApnÜ Aap mÜM ek mah%vapUNa- saM#yaa qaI. ihndI saimait‚ Ìit yaUºkoº evaM Anya saMsqaaAÜM‚ ihndI iSaxakÜ Aİr Anya ihndI ko p`va@taAÜM nÜ p`Sna p~ Aİr maİiKk prIxaa kI tOyaarI mÜM yaÜgadana idyaa. sana\ 2002 ko prIxaa p~ kÜ baccaÜM nÜ kaÔI du$h payaa At: AgalÜ vaYa- yaanaI 2003 mÜM prIxaa p~ Aİr ]sako str pr ifr sÜ ivacaar ikyaa gayaa. 

`[sa kaya-Ëma kI sabasÜ baD,I ]plaibQa Anauja Aga`vaala‚ gÜiba`yala sÜMgar ³saa]qa AÍIkna´ naIrja pa^la‚ rajÜSa gaÜganaa‚ evaM AaSaa vaailayaa jİsÜ ihndI ko p`it samap-Na rKnÜ vaalÜ Ca~ saamanÜ Aae jaÜ BaivaYya mÜ AanÜ vaalaI saMtanaÜM ko maata–ipta hÜgÜ At: hma BaivaYya ko p`it AaSaainvat hÜto hO. yÜ ivaVaqaI- laMdna‚ imaDlasÜ@sa‚ saro‚ sasÜ@sa‚ baima-Gama‚ bÜDfD-‚ naa^iTMGama‚ lÜsTr mİnacÜsTr‚ ska^TlİMND‚ vÜlsa‚ AayarlİMND Aaid jagahÜM sÜ Aae qÜ. 2004 mÜM yaÜrÜp ko Ca~ÜM ko jauD,nÜ kI AaSaa kI jaatI hO. 

iba`Tona mÜM ihndI iSaxaNa ka saMgaizt kaya- kala bahut CÜTa hO ifr BaI [na iganܖcaunÜ vaYaÜ- mÜM bahut kuC huAa hO. Aap saba ko sahyaÜga sÜ ABaI bahut kuC hÜnaa hO. mİM sakara%mak saÜMca rKtI hUM iba`Tona mÜM ihndI iSaxaNa ko ilae hma jaÜ p`yaasa kr rho hO vah ek idna ihndI kÜ ivaSva BaaYaa kI maanyata idlaa kr rhogaI ikntu ]samÜM Baart sarkar ka BaI sahyaÜga baRht$p sÜ caaihe. 

ihndI ko p`caar–p`saar AaOr ]nnayana ko ilae sajaga saMsqaae tao p`itbaw hOM hI ikntu vyaapar maMDla BaI Anajaanao hI ihndI kao ivaSvavyaapI banaa rha hO. Aba yaid AavaSkta hO tao hmaaro Aapko CaoTo–baD,o p`yaasaaoM kao saMgaizt krnao ka. khto hO dIp sao dIp jalata hO tao kaonaa–kaonaa p`kaSamaya hao jaata hO. [sa idSaa maoM maOM Baart ko ek rajanaIitk naota ko va@tvya ka svaagat krtI hUM jaba vao khto hOM¸ 'ivadoSaaoM maoM isqat hr BaartIya ivaValaya maoM ihndI pZ,anao kI samauicat vyavasqaa kI jaaegaI.' AaOr mauJao pUNa- AaSaa hO ik saUdUr BaivaYya maoM ek idna eosaa Aaegaa jaba saMsaar maoM na kovala BaartIya ivaSvaivaValayaaoM mao varna\ saBaI ivaSvaivaValayaaoM maoM ihndI ivaBaaga haogaa.  


pRYz : 1 . 2 . 3 . 4 . 5 . 6

³Agalao AMk maoM : ivadoSaI pirvaoSa maoM pnapta ihndI laoKna´

 
1

1
मुखपृष्ठ पुरालेख तिथि अनुसार । पुरालेख विषयानुसार । अपनी प्रतिक्रिया  लिखें / पढ़े
1
1

© सर्वाधिका सुरक्षित
"अभिव्यक्ति" व्यक्तिगत अभिरुचि की अव्यवसायिक साहित्यिक पत्रिका है। इस में प्रकाशित सभी रचनाओं के सर्वाधिकार संबंधित लेखकों अथवा प्रकाशकों के पास सुरक्षित हैं। लेखक अथवा प्रकाशक की लिखित स्वीकृति के बिना इनके किसी भी अंश के पुनर्प्रकाशन की अनुमति नहीं है। यह पत्रिका प्रत्येक
सोमवार को परिवर्धित होती है।