आज सिरहाने। उपन्यास। उपहार। कहानियाँ। कला दीर्घा। कविताएँ। गौरवगाथा। पुराने अंक
नगरनामा। रचना प्रसंग। पर्व-पंचांग। घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व। प्रकृति
पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक। विज्ञान वार्ता। विशेषांक। हिंदी लिंक
साहित्य संगम। संस्मरण। साहित्य समाचार। साहित्यिक निबंध। स्वास्थ्य। हास्य व्यंग्य

rcanaa p`saMga– ga,ja,la ilaKto samaya–3

phlao kI ga,ja,laaoM maoM doKoM tao iksaI baat kao bayaana krnao ko ilae gaula¸ baulabaula¸ gaulacaIM¸ saOyaad¸ kÔsa¸ sahra¸ SaIrIM–frhad¸ kOsaao–laOlaa¸ jaamaao–maInaa¸ Samaa–prvaanaa Aaid jaOsao p`itmaanaaoM ka hI sahara ilayaa jaata rha¸ prMtu AaQauinak ga,ja,laaoM maoM nae–nae SabdaoM kI jaOsao baaZ, hI Aa ga[- hO¸ ja,ra bataOr–namaUnaa inamna ilaiKt SabdaoM kao doKoM ik parMpairk evaM saIimat SabdavalaI kao CaoD,kr¸ Aba ga,ja,laaoM maoM iksa p`kar kI na[- SabdavalaI p`yau@t haonao lagaI hO¸ jaOsao–

haoma¸ hvana¸ AMgaIzI¸ rqa¸ Alaava¸ saMsad¸ saMivaQaana¸ p`itpxa¸ hrisaMgaar¸ gaulamaaohr¸ kcanaar¸ kMukuma¸ Kot¸ gaaMva¸ Sahr¸ baajaro kI fsla¸ kpUr kI iTikyaa¸ caID,vana¸ JaunaJaunao¸ gaÉD,¸ ?tuMbara¸ kF,ya-U¸ kO@Tsa¸ naagafnaI¸ rat ranaI¸ eTma¸ kMPyaUTr¸ kOlakulaoTr¸ raobaaoT¸ [Mjana¸ balba¸ maaoTr¸ haoTla¸ laana¸ saD,k¸ fuTpaqa¸ hOMgar¸ iDskao¸ raSana¸ SaMkr–pava-tI¸ hIr–raMJaa Aaid–Aaid.

jaao ivaYaya phlao naj,ma ko huAa krto qao¸ ]nhIM kao Aba ga,ja,laaoM maoM BaI Apnaa ilayaa gayaa hO¸ prMtu [sa p`kar ik vaao ga,ja,la ko rMga maoM rca–basa gae hOM.

ga,ja,la maoM p`yau@t puranao SabdaoM kao nae–nae Aqa- dokr tqaa nae SabdaoM ko p`yaaoga sao ga,ja,laaoM ko p`stutIkrNa maoM nae Aayaama jauD, gae hOM¸ AaOr ]namaoM navaInata Aa ga[- hO.

bakaOla ema ,jao ,Akbar ³navaBaart Ta[msa¸ maMuba[- 14–03–89´
"Sabd AnauBavaaoM kI hI AiBavyai@t krto hOM. BaaYaa zaosa hao jaae [sako ilae hmaarI saMskRit kao BaI baaMJa haonaa pD,ogaa¸ AaOr savaala isaÔ- nae Sabd jauD,to calao jaanao ka hI nahIM haota¸ maaOjaUda SabdaoM kao hI nae Aqa- donaa k[- baar j,yaada Aasaana haota hO. eosao Sabd khIM pD,o–pD,o Apnao }pr kOMcaula–saI AaoZ, laoto hOM¸ AaOr jaba vaao kOMcaula QaIro–QaIro ]tr jaatI hO¸ tao ]naka nayaa Aqaa-vatar maanaao hao jaata hO."

naroSa maohta ko Anausaar saja-naa%mak dRiYT ka nayaapna¸ p`acaIna ibaMbaaoM p`tIkaoM kao BaI nayaopna sao Bar sakta hO. ]pkrNa baasaI nahIM haoto¸ baasaI dRiYT haotI hO. bakaOla Da^ ,'hkIr' AastanaI: puranao hOM Agar tao @yaa kvaaÔI BaI rdIÔoM BaI [nhoM ifr sao ga,ja,la ko gaosauAaoM maoM cauna idyaa jaae.

ga,ja,laaoM maoM Aba samasaamaiyak ivaYayaaoM ko samaavaoSa sao¸ ]saka dayara vyaapk hao gayaa hO. ]namaoM ga,ailaba jaOsaI 'tMganaae–ga,ja,la' vaalaI saMkINa-ta Aba nahIM rhI hO.

BaartIya kavya sao saMbaMiQat jaao isawaMt ina$ipt ike gae hOM¸ ]namaoM sao ek 'rIit' isawaMt BaI hO. 'rIit' Aqaa-t SaOlaI¸ p`stutIkrNa¸ ]salaUba¸ AMdaja,o–bayaaM¸ sTa[la ³maaoD Aa^f e@sp`oSana´. kavya BaaYaa ko [sa baa( t%va kao Aacaayaao-M nao BaaYaa ka p`aOZ,¸ maQaur¸ pÉYa tqaa lailat svaBaava kha hO. Da^ ,ivaSvanaaqa paMDoya ko Anausaar–
"iksaI laoKk yaa kiva ko ivaiSaYT p`kar ko pdaoM Aqavaa vaa@yaaoM ko ilae 'rIit' ka p`yaaoga ikyaa jaata hO. Apnao manaaogat BaavaaoM kI AiBavyai@t ko ilae ivaiBanna kiva ivaiBanna maagaao-M ka ga`hNa krto hOM. ek ivaiSaYT 'rIit' ka p`yaaoga hI saccao kiva kI ksaaOTI hO. saccaa kiva Aqavaa laoKk vahI hO jaao Apnao BaavaaoM kao p`kT krnao ko ilae ApnaI inajaI SaOlaI ka p`yaaoga kro. kiva jaba Apnao kqya kao ]pisqat krta hO tao iksaI–na–iksaI BaMigamaa ka AaEaya laokr hI 'rIit' kiva yaa laoKk ko vyai@t%va ka p`itinaiQa%va krtI hO."
³BaartIya kavya isawaMt pRYz 90–91´

imaja,a- gaailaba nao ApnaI [saI ivaiSaYT inajaI BaMigamaa kao "AMdaja,o–bayaaM AaOr" ina$ipt ikyaa hO.

ga,ja,laaoM maoM ga,ja,laIyat Aqavaa rMgao–tgaj,jaula ³sahI ]ccaarNa 'tga,j,j,ala'´ laanao ko ilae–

1. Sao'r ka p`stutIkrNa kuC [sa p`kar hao ik ]sakI phlaI pMi@t kao saunato hI¸ saunanaovaalaa dUsarI pMi@t saunanao ko ilae laalaaiyat hao ]zo AaOr dUsarI pMi@t kao saunato hI AiBaBaUt hao ]zo.

2. )dya gat BaavanaaAaoM¸ saMvaodnaaAaoM¸ ivacaaraoM¸ klpnaaAaoM evaM Baaogao hue yaqaaqa- ka SabdaoM maoM sarsa Anauvaad.

3. CaoTI–sao–CaoTI Aqavaa baD,I–sao–baD,I baat kao [sa trh kha jaae ik vaao idla kao gaudgaudanao ko saaqa hI idla kI gahra[yaaoM tk ]trtI calaI jaae.

4. Sao'r Apnao Aap maoM BarpUr evaM saMpUNa- hao¸ jaOsao kzaOtI maoM gaMgaa¸ ]samaoM iSalp evaM kqya ka samauicat saamaMjasya hao.

5. baat caaho iktnaI hI saaQaarNa @yaaoM na hao¸ ]samaoM eosaa tovar hao ik kaiÔyaa maMuh sao baaola ]zo.

6. hmaarI baat EaaotaAaoM Aqavaa pazkaoM tk ]saI $p maoM saMp`oiYat hao ijasa trh hmanao ]sakao saaocaa–samaJaa hO.

7. jaOsaa ibaMba ga,ja,lakar ko mana–maistYk pr iksaI #yaala kao laokr banao¸ zIk vaOsaa hI saunanaovaalao ko )dya–pTla pr AMikt hao.

8. vyaMgya–bauJao naStr kuC [sa trh cauBaaoe jaaeM ik Aaht BaI AiBaBaUt hao ]zo.

9. saaoja,ao–gaudaja, eosaa hao jaao saunanaovaalao kao d`ivat kr do.

10. baat napo–tulao SabdaoM maoM khI jaae.

11. lahjaa nama` AaOr BaaYaa sarla¸ saugama¸ saubaaoQa tqaa saMyat hao.

12. Sabd kaomala¸ kNa-–ip`ya evaM sarsa haoM. yaad rho ik tga,j,jaula¸ trnnauma ibanaa AQaUra hO.

13. Sao'r maoM p`yau@t baura Sabd BaI baura na maalaUma hao¸ itlaaok caMd 'mah$ma' ka yah Sao'r –
    'mah$ma' @yaaoM itro idlao–ihrmaaM–nasaIba kao
    yao vahma hao gayaa hO ik '[k,baala' mar gayaa.
    yahaM 'mar' jaOsaa manahUsa Sabd BaI iktnaa saTIk hao gayaa.

14. AMdaja,o–bayaaM idlakSa hao. SaOlaI saaMkoitk evaM p`tIka%mak hao. p`tIk eosao vyai@tgat Aqavaa du$h na haoM ik baat vaga- pholaI banakr rh jaae.

15. baat laCmana–saI caTpTI AaOr rGauvaIr–saI gaMBaIr hao.

[na saBaI baataoM ko Aitir@t¸ yah ja,$rI hO ik Sao'r hr p`kar sao ~uiTivahIna hao. ]sakI daonaaoM pMi@tyaaM ek dUsarI sao saMbaMw haoM. vaa@ya vyaakrNa maoM sammat haoM. iSaYT jana Wara AsvaIkRt SabdaoM ka p`yaaoga na ikyaa gayaa hao. ]samaoM kala daoYa¸ ilaMga daoYa¸ vacana daoYa¸ kark daoYa¸ saMiQa daoYa Aaid na haoM. iksaI ek vyai@t kao ek hI Sao'r maoM tU–tuma–Aap sao saMbaaoiQat na ikyaa jaae. Sao'r maoM eosao Sabd na laae jaaeM ijanako karNa ]sakI gait maoM AvaraoQa ]%pnna hao tqaa ]sako pZ,nao maoM ja,baana laD,KD,ae. ]samaoM falatU Sabd na haoM¸ AaOr sabasao baD,I AaOr mah%vapUNa- baat yah ik ga,ja,la ka p`%yaok Sao'r sahI CMdaobaw hao taik ]sakI gaoyata ³jaao ]saka ivaSaoYa gauNa hO´banaI rho. CMd caaho ipMgala ko haoM Aqavaa ]d-U ko¸ AavaSyakta [sa baat kI hO ik hma ]nasao saMbaMiQat inayamaaoM AaOr ]nako vyaavahairk pxa sao pUNa-tyaa Avagat haoM.

iksaI BaI AcCo Sao'r kI rcanaa maoM SabdaoM ka rK–rKava kuC eosaa haota hO ik ]sasao sauMdr rK–rKava kI klpnaa hI nahIM kI jaa saktI. plaMga pr caadr ibaCato samaya jaOsao ]sakI ek–ek iSakna kao inakala idyaa jaata hO¸ ]saI p`kar Sao'r maoM ivaVmaana ek–ek daoYa kao inakala donaa haota hO. Sao'r rcanao ko pScaat ]sa pr baar–baar naja,r DalanaI caaihe AaOr jahaM tk hao sako ]sao Sauw evaM pirYkRt krnaa caaihe¸ ek baar kh kr hI saMtuYT nahIM hao jaanaa caaihe. SaOlaI ko ilae kovala BaMigamaa Aqavaa tovar hI ja,$rI nahIM¸ rcanaa kao p`BaavaI banaanao ko ilae ]saka hr p`kar sao inadao-Ya haonaa BaI ]tnaa hI AavaSyak hO.

Agalao AMk maoM hma– ga,ja,la ko CMd pr "CMd ivacaar– Baaga 1" SaIYa-k ko AMtga-t cacaa- kroMgao.

आज सिरहाने।उपन्यास।उपहार।कहानियाँ।कला दीर्घा।कविताएँ।गौरवगाथा।पुराने अंक।नगरनामा।रचना प्रसंग।पर्व पंचांग
घर–परिवार। दो पल। नाटक। परिक्रमा। पर्व–परिचय। प्रकृति। पर्यटन। प्रेरक प्रसंग। प्रौद्योगिकी। फुलवारी। रसोई। लेखक
विज्ञान वार्ता।विशेषांक।हिंदी लिंक।साहित्य संगम।संस्मरण।साहित्य समाचार।साहित्यिक निबंध।स्वास्थ्य।हास्य व्यंग्य

© सर्वाधिकार सुरक्षित
"अभिव्यक्ति" व्यक्तिगत अभिरुचि की अव्यवसायिक साहित्यिक पत्रिका है। इस में प्रकाशित सभी रचनाओं के सर्वाधिकार संबंधित लेखकों अथवा प्रकाशकों के पास सुरक्षित हैं। लेखक अथवा प्रकाशक की लिखित स्वीकृति के बिना इनके किसी भी अंश के पुनर्प्रकाशन की अनुमति नहीं है। यह पत्रिका प्रत्येक माह की 1–9–16 तथा 24 तारीख को परिवर्धित होती है।